Ilham toxtining mexpiy sotlan'ghanliq xewiri kishilik hoquq teshkilatlirini chöchütüwetti

Muxbirimiz erkin
2014.06.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ilham-toxti-uyghurbiz.jpg Musteqil tetqiqatchi Uyghur ziyaliysi ilham toxti.
Uighurbiz.net

En'gliye “Hamiy” gézitining ötken düshenbe küni we xongkong “Jenubiy junggo etigenlik pochta géziti” ning peyshenbe küni élan qilghan xewiri, xelq'ara kishilik hoquq we pikir erkinlik teshkilatlirining chöchütüwetken.

Uning béyjingliq adwokati li fangping her ikki gézitke bergen uchurida, ilham toxtining bingtu'en sot mehkimiside sotlinip, éghir jazagha mehkum qilin'ghan bolushi mumkinlikini bildürgen idi.

Eger bu xewer rast bolup, u bingtu'en sot mehkimiside sotlan'ghan bolsa, sotning adilliqi téximu gumanliq so'allarni peyda qilishi mumkin. Xitay hökümiti bu xewerning rastliqini mu'eyyenleshtürmigen bolsimu, biraq uning bu xewerni inkar qilmighanliqi tereplerning diqqet qozghighan.

Amérika qelemkeshler merkizi we kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq organlar özlirining bu xewerdin qattiq endishige chüshkenlikini bildürdi.

Amérika qelemkeshler merkizi élan qilghan bu heqtiki bayanatida “Ilham toxtining mexpiy sotlinip, éghir jazagha mehkum qilin'ghanliqi heqqidiki xewerlerdin qattiq endiktuq” dégen. Mezkur organning yézish erkinliki ishlirigha mes'ul xadimi sera xofman, radi'omizgha bayanat bérip, uning mexpiy sotlan'ghanliqi heqqidiki xewerler rast bolup chiqsa, bu uninggha qilin'ghan éghir heqsizliq bolidighanliqini bildürdi.

U: eger mexpiy sotlan'ghanliqi toghra bolup chiqsa, elwette biz bu heqsizliqtin ghezeplinimiz. Her qandaq déloda, bolupmu ilham toxtining mesiliside xitay hökümiti izchil qanun boyiche ish köridighanliqini bildürüp kelgen. Eger ilham toxti qanuniy meslihetchi teklip qilalmighan, toluq qanuniy qoghdashqa érishelmigen ehwalda mexpiy sotlan'ghan bolsa, bu kishini pewqul'adde ensiritidighan bir ehwal, dédi.

Sera xofman, ilham toxtining hazirqi ehwali heqqide köp uchurgha ige emesliki, biraq mezkur organning nöwette barliq imkaniyetlirini ishqa sélip, heqiqiy ehwalni igileshke tirishiwatqanliqini bildürdi.

Amérika qelemkeshler merkizi, mezkur organning bu yilliq “Barbara goldsimit erkinlik üchün yézish mukapati” ni ilham toxtigha layiq körgen. Mezkur mukapat her yili erkinlik üchün küresh qilghan türmidiki yazghuchilargha bérip kelgen idi. Amérika qelemkeshler merkizi, ilham toxtining pikir erkinlikini algha sürüsh yolida körsetken tirishchanliqi üchün bu yilliq mukapatning uninggha layiq körülgenlikini élan qilghan. Mukapatni bu yil 5‏-ayda nyu-york shehiride ötküzülgen daghdughiliq murasimda ilham toxtining amérikidiki qizi-jewher ilham tapshurup alghan idi.

Ilham toxtining mexpiy sotlan'ghanliq xewiri kishilik hoquq teshkilatlirida yene, xitayning adil sotlinish hoquqigha tutqan pozitsiyisi we Uyghur mesilisidiki ipadisi qatarliq jehetlerdiki endishini qozghighan.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining asiya ishlirigha mes'ul xadimi doktor sofiye richardson, ilham toxtining sirt bilen bolghan barliq alaqisi üzüp tashlan'ghanliqini eskertip, xitayning adil sotlinish hoquqi we shinjang mesilisidiki ipadisi kishini pewqul'adde endishige salidighanliqini bildürdi.

Sofiye richardson: buning rast yüz bergenlikini héchkim ispatlimidi. Shunga, biz hemmimiz pewqul'adde endishe qiliwatimiz. Méningche pakit shuki, u bu yil yanwar-féwralda qolgha élin'ghan bir qanche aydin buyan, adwokati we a'ilisi bilen körüshtürülmey, sirt bilen bolghan barliq alaqisi üzüp tashlinip tutup turuluwatidu. Buning özi pewqul'adde endishe qozghaydu. Uning ten jazasigha uchrash xewpi nahayiti zor. Bolupmu shinjangda a'ile we adwokat bilen uchrashturulmasliq ehwali pewqul'adde yuqiri. Qisqisi, biz uningdin bekmu endishe qiliwatimiz. Eger u rast sotlan'ghan bolsa, bu ilham we xitay hökümitining adil sotlinish hoquqi, shinjang we omumiy ipadisige nisbeten pewqul'adde endishilinerlik ehwal, dédi.

Sofiye richardsonning körsitishiche, ilham toxtining bölgünchilik bilen eyiblinip, sotlinishi nahayiti ziddiyetlik hadise.

U: ilham toxtigha oxshash diqqetke sazawer, tinchliqperwer we mötidil pikirlik bir kishining xitay hökümiti teripidin tehdit, dep qarilishi, bölgünchi éhtimalliqi bilen mu'amile qilinishi bekmu ziddiyetlik. Chünki, bu jem'iyettiki bashqa kishilerni shu chüshenchini peyda qilidu. Uninggha oxshash bir kishi bölgünchi, dep qaralsa, u halda hemme ademni bölgünchi, dep qarashqa bolidu.

Ilham toxtining mexpiy sotlan'ghanliq xewiri xitay hökümiti Uyghur élide qattiq basturush herikiti élip bériwatqan mezgilde tarqaldi. Xitay 22‏-may ürümchi “Etigenlik bazar hujumi” ni bahane qilip, rayonda Uyghurlarni nishan qilghan qattiq amanliq tedbirlirini alghan. Shuning bilen birge, edliye tarmaqlirini ishqa sélip, kishilerni kolléktip sotlighan. Nurghun kishi “Térrorluq” bilen eyiblep, ölüm jazasigha buyrulghan. Yéqinda ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi “Tyen'enmén aptomobil hujumi” gha chétishliq, dep qaralghan 8 Uyghurgha höküm élan qilip, ularning 3 ge ölüm jazasi bergen idi.

Ilham toxti xitayning “Tyen'enmén aptomobil hujumi” ni “Térrorluq” dep élan qilghanliqini tenqidlep, uning “Térrorluq” weqeliki gumanliq ikenlikini ilgiri sürgen hem xitay da'irilirini weqege alaqidar uchurlarni toluq ashkarilashqa chaqirghan idi. Biraq, xitay hökümiti “Tyen'enmén aptomobil hujumi” gha da'ir uchurlarni ashkarilimidi.

Belki, u bu yil 20-féwral ilham toxtini qolgha élip, döletni parchilashqa qutratquluq qilish qatarliq “Jinayetler” bilen eyibligen. Biraq amérika qelemkeshler merkizi uning bölgünchilik yaki döletni parchilashqa qutratquluq qilghanliqini ret qilip, uning barawerlik hoquqini teshebbus qilghanliqini bildürdi.

Amérika qelemkeshler merkizidiki sera xofman mundaq dédi: biz uning tinch di'alogni teshebbus qilghuchi ikenlikini bilimiz. U xitaydin bölünüp chiqishni teshebbus qilghan emes. Eksiche u, qanun boyiche heriket qilip, xitayda Uyghurlarning bashqa barliq puqralargha oxshash qanunluq hoquqigha kapaletlik qilish, barliq kishilerning qanuniy hoquqini qoghdash, barliq xenzularning oxshash hoquqqa ige bolushini teshebbus qilip kelgen. U her bir kishining teng barawerlik hoquqini tekitlep kelgen bolup, xitaydin parchilinip chiqishni teshebbus qilmighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.