Америка илһам тохти мәсилисигә юқири дәриҗилик инкас қайтурди

Мухбиримиз әркин
2014-09-24
Share
obama-ilham-toxti.jpg Президент обама баш штаби ню-йорк шәһиридики б д т омуми йиғинида нутуқ сөзләп, илһам тохти вә униңға охшаш кишиләрниң әркинликкә һәққи барлиқи вә уларниң қоюп берилиши керәкликини тәкитлигән. 2014-Йили 23-сентәбир, ню-йорк.
state.gov

Президент обама 23‏-сентәбир баш штаби ню-йорк шәһиридики б д т омуми йиғинида нутуқ сөзлигән шу күни йәнә, "клинтон йәр шари фонди" да нутуқ сөзләп, уйғур өктичи зиялий илһам тохтини тилға алди. Обама, илһам тохти вә униңға охшаш кишиләрниң әркинликкә һәққи барлиқи вә уларниң қоюп берилиши керәкликини тәкитлигән.

Обама бу сөзләрни шу күни хитайниң илһам тохтини муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқиға қаритип қилған. У, "клинтон йәр шари фонди" да қилған сөзидә, русийә, хитай, венезуела қатарлиқ бир мунчә дөләтләрдә қанунлуқ өктичиләр төһмәткә учрап, рәһимсизлик билән бастурулуватқанлиқини тәкитләп, бу йолда өз һаятини атиғанлардин пәхирлинидиғанлиқи, бу йолда тутқун қилинғанларни болса қоюп беришкә чақирған.

У: шуңа бүгүн, биз бу йолда өзини атиған шу кишиләрдин пәхирлинимиз. Бу кишиләрниң ичидә камеронлуқ ерик лембембә, ливийәлик салва бугайгис, камбоджалиқ чу вутий, русийәлик наталия естимирова бар. Биз йәнә, дәл бу вақитниң өзидә тутқун қилинған ашу кишиләр билән биргә туримиз. Булар венезуелалиқ леополдо лопәз, бурундилиқ пеирри кливер мбонимпа, мисирлиқ әхмәт маһир, хитайдики лю шавбо мана әмди илһам тохти, вийетнамлиқ поп ле вә башқа нурғун кишиләр. Уларниң әркинликкә һәққи бар, улар қоюп берилиши керәк, дегән.

Шу күни йәнә, америка дөләт ишлар министири җон кәрий, ақсарай баянатчиси җош ернист язма баянат елан қилип, илһам тохтиниң муддәтсиз қамаққа һөкүм қилғанлиқиға ипадә билдүргән. Җон кәрий баянатида, америка илһам тохтиниң мәһкум қилиши вә муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинишидин қаттиқ биарам болди. Тинч өктичилик җинайәт әмәс, дегән иди.

Ақ сарай баянатчиси җош ернист язма баянатида, илһам тохтиға охшаш җамаәт йетәкчилириниң хитайда милләтләр оттурисидики җиддийликни пәсәйтиштә муһим рол ойнайдиғанлиқини билдүрүп, улар өз пикрини тинч йоллар арқилиқ оттуриға қойғанлиқи үчүн җазаға тартилмаслиқи керәк, дәп тәкитлигән.

Бу, америка алий дәриҗилик рәһбәрлириниң тунҗи қетим "бөлгүнчилик" билән әйиблинип, муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған бир уйғур сиясий мәһбусниң мәсилисигә у қамаққа һөкүм қилинған шу күни ипадә билдүрүп, уни қоюп беришкә чақиришидур.

Бәзи хәлқара паалийәтчиләрниң көрситишичә, америка илһам тохти мәсилисигә қаттиқ инкас қайтуруп, кишилик һоқуққа көңүл бөлидиғанлиқини ипадилигән. Шуниң билән биргә, бу арқилиқ уйғурларға үмидсизләнмәслик һәққидә сигнал бәргән.

Германийә хәтәр астидики хәлқләр тәшкилати илһам тохтиниң адил сотланмиғанлиқини тәнқидләп, бу һөкүм шәрқий түркистанда зораванлиқ вәқәлириниң күчийишини кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини агаһландурған органларниң бири. Бу тәшкилатниң асия ишлириға мәсул хадими улрич делиус, ғәрбниң уйғурлардики үмидсизлик уларни радикаллаштуруп, хәлқара радикал һәрикәтләрдин үмид күтүшкә елип беришидин әндишә қилидиғанлиқини билдүрди.

У: бу барлиқ дөләтләрниң бу делоға йеқиндин көңүл бөлүшидики бир сәвәб. Чүнки, улар буниң уйғурларни радикаллаштуруп, зораванлиқниң күчийишини кәлтүрүп чиқиришидин әндишә қилип кәлди. Хәлқ үмидни йоқитип қойғанда даим радикал идийә, радикал һәрикәтләрни қоллашқа башлайду. Бу әһвалда мәсилән, ирақ-шам ислам дөлитигә охшаш гуруһлар күчийиду. Биз бәзи уйғур җәңчилириниң ирақ-шам ислам дөлитигә қатнашқанлиқидин хәвәрдар болдуқ. Биз бу хил тәрәққияттин интайин әндишә қилимиз. Йәнә бир җәһәттин, нурғун уйғур яшлириниң үмидини йоқитип қоюватқанлиқи чүшинишлик. Бирақ бу бизниң тәсәввуримиздики интайин хәтәрлик бир тәрәққият.

Улрих делиусниң қаришичә, ғәрб бу қетим баянат елан қилип, пикир билдүрүш билән чәклинип қалмаслиқи керәк. У хитай билән болған кишилик һоқуқ диалогини тохтитип, хитайға күчлүк сигнал бериши лазим.

Улрих делиус мундақ деди: мениңчә, һазир бир тәрәптин баянат елан қилип, ениқ ипадә билдүрүш, йәнә бир тәрәптин сөзләп қоюш билән чәклинип қалмай, дәрһал һәрикәткә өтүп, вәзийәтни яхшилашниң вақти. Өткән бир йилға қарайдиған болсақ, 2014‏-йили хитайда нурғун кишилик һоқуқ бузғунчилиқи йүз бәргәнликини көримиз. Болупму кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини җазалаш артип, чөчүткүдәк дәриҗигә йетип барди. Һазир биз өз һөкүмитимизни хитай билән елип берилидиған кишилик һоқуқ диалогини тохтитишқа чақириватимиз. Чүнки, кишилик һоқуққа пәрвасиз бир дөләт билән бундақ бир диалог елип беришниң һечқандақ әһмийити йоқ. Пәқәт бу германийә хәлқи вә хәлқарада бир илгириләш болуватқанлиқ тәсирати яритиду, халас. Әмәлийәттә, һечқандақ илгириләш боғини йоқ.

Җон кәрий вә җош ернистниң һәр икки баянатида, хитайни илһам тохтиниң бөлгүнчилик билән әйиблинип, муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинғанлиқидин қаттиқ әндишә қилғанлиқи тәкитләнгән. Ақсарайниң баянатида, илһам тохти узундин буян уйғурлар билән хитайлар оттурисида көврүк қурушқа актип тиришип кәлгән һөрмәткә сазавәр профессор, дегән.

Җон кәрийниң баянатида, илһам тохти узун йиллардин буян дуняға өз-ара чүшиниш, тақәтчанлиқ вә диалогни тәшвиқ қилип, уйғурлар билән хитайлар оттурисидики тинч инақлиқ вә иттипақлиқни алға сүрүш билән тонулған. Униң қолға елиниши билән уйғурлардики муһим бир мөтидил аваз җимиқтурулди. Илһам тохти вә униңға охшаш кишиләр қалаймиқанчилиқ вә зораванлиқ сәвәблирини һәл қилиштики кәм болса болмайдиған амил, дәп тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт