Ya shöchaw xanim ilham toxti témisidiki höjjetlik filim heqqide toxtaldi

Muxbirimiz méhriban
2015.12.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ilham-toxti-liksiyedin-burun.jpg Ilham toxti ependi léksiyige kirishtin burun sirtni közetmekte. 2010-Yili 12-iyun béyjingda.
AFP

Amérikida pa'aliyet élip bériwatqan “Xitaydiki özgirish” tor békiti ishligen, Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti heqqidiki höjjetlik filim ötken hepte amérika parlamént binasi rayburn sariyida qoyulghan idi. Mezkur höjjetlik filimni ishligüchi “Xitaydiki özgirish” tor békitining sahibi ya shöchaw xanim, radi'oyimizning ziyaritini qobul qilip, filimni ishleshtiki meqsiti, jeryann, filim qoyulghandin kéyinki inkaslarni anglatti. Ya shöchaw xanim yene ilham toxti mesilisini otturigha qoyushning ehmiyiti heqqidimu toxtilip, ilham toxtigha oxshash Uyghurlarning qanuniy heqlirini qelimi bilen, tili bilen telep qilghan bu awazning toxtap qilishi, Uyghur jem'iyiti üchünla bir yoqitish bolup qalmastin, belki démokratiye we erkinlikni sho'ar qilghan gherb dunyasi üchünmu yoqitish ikenlikini bildürdi. Ya shöchaw xanim xitay da'iriliri teripidin ömürlük qamaqqa höküm qilin'ghan ilham toxtining erkinlikke chiqishi üchün xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri, gherb démokratik döletliri we xitay sirtidiki Uyghur, xitay, tibet démokratik teshkilatlirining xitaygha dawamliq béshim ishlitishining zörürlükini tekitlidi.

“Xitaydiki özgirish” tor békitining sahibi ya shöchaw xanim 30-noyabir etigen radi'omiz ziyaritini qobul qilip, ötken hepte amérika parlamént binasida qoyulghan, xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti heqqide ishlen'gen höjjetlik filim heqqide toxtaldi.

Muxbir: ya shöchaw xanim tor békitinglar ishligen Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqidiki höjjetlik filim aldinqi hepte amérika dölet mejliside qoyuldi. Siz, bu filimni ishlesh jeryani we filimni ishlishingizge türtke bolghan sewebler heqqide sözlep bergen bolsingiz, rehmet.

Ya shö chaw: rehmet. Siz bilishingiz mumkin, “Xitaydiki özgirish” tor békiti in'gliz tilidiki tor békiti bolup, asasliqi xitaydiki kishilik hoquq mesililiri heqqidiki xewerlerni in'gliz tiligha terjime qilip udulluq qoyushni meqset qilip kéliwatimiz. 2014-Yili yil béshidin bashlap Uyghur ziyaliysi ilham toxti tutqun qilin'ghandin kéyin élan qilin'ghan xewer, maqalilerni we ilham toxti ependi ilgiri Uyghur biz torida élan qilghan bir türküm maqale, eserlerni in'gliz tiligha terjime qilish ishini qilip kelgen iduq. Bu jeryanda men ilham toxti ependini heqiqiy tonughan boldum. Xitay merkizi hökümitidin öz xelqining qanuniy heq-hoquqlirini we barawerlikini qelimi we nutqigha tayinip ashkara telep qilghan bu Uyghur yigitige qayilliqim hessilep ashti. 2014-Yili küzde xitay soti ilham toxtigha muddetsiz qamaq jazasi berginide könglüm bekla yérim boldi. Xitay ichide turup Uyghurlarning heqiqiy awazini dunyagha anglitishqa tirishqan bu awazning öchüshi Uyghurlar üchünla yoqitish bolup qalmastin, belki xitaylarning Uyghurlarning heqiqiy ehwalini bilishide köwrüklük rolini oynighan ilham toxtining arimizdin ghayib bolushi xitay xelqi üchünmu bir yoqitish dep bildim. Netijide ilham ependi toghriliq bir höjjetlik filim ishleshning zörürlükini hés qildim. Filimni ishlishimge ilham ependining yaxshi dosti amérika indi'ana uniwérsitétidiki tibet tetqiqatchisi élli'ot spérling ependi, firansiyediki xitay ziyaliysi xu jiming ependi we dostum shu yitong qatarliqlar köp yardemde boldi.”

Muxbir: mezkur filimda ilham ependige da'ir qandaq mezmunlar otturigha qoyuldi?

Ya shöchaw: mezkur filimda ilham toxti ependining tutqun qilinishtin ilgiri otturigha qoyghan Uyghur mesilisi heqqidiki bayanliri we tutqun qilin'ghandin kéyinki türmidiki ehwali we a'ilisi nöwette yüzliniwatqan ehwallar ipadilendi. Undin bashqa amérika dölet mejliside ilham toxtining qizi jewherning dadisi üchün bergen ispat sözliri,amérika qelemkeshler jem'iyitining bultur ilham ependige “Barbara goldsimis erkinlik mukapati” bérish murasimida ishligen höjjetlik filimi, erkin asiya radi'osi qatarliq xelq'ara metbu'atlarning ilham toxtini ziyaret qilghan xatiriliri, tibet ayal yazghuchisi wo'ésér qatarliqlar teripidin tor betliride élan qilin'ghan ilham toxtining tutqun qilinishtin ilgiri ishlen'gen sin'alghu filimliri bu höjjetlik filimni ishleshte matériyal menbesi qilindi. Men filim qoyulghandin kéyin bergen doklatimda, ilham toxtining Uyghurlarning heqiqiy awazini dunyagha anglitishta kökrek kérip chiqqan birdin ‏-bir Uyghur ziyaliysi ikenlikini, ilham toxti tutqun qilin'ghandin kéyin, Uyghur weziyitini anglitalaydighan bu awazning öchüshi bilen xelq'araning peqet xitay hökümitidin ibaret birla menbening Uyghurlar heqqidiki uchurlirigha tayinishqa mejbur bolidighan weziyetning shekillen'genlikini we bu ehwalning intayin qorqunchluq ikenlikini otturigha qoydum we dunya jama'etchilikini bolupmu amérika hökümitini ilham toxti mesilisige jiddiy qarashqa chaqiriq qildim.

Muxbir: bilishimche, bu höjjetlik filim bundin ilgiri yene yawropa parlaméntida we bashqa jaylardimu qoyulup zor inkas qozghaptu. Siz shu qétim dunya Uyghur qurultiyining riyasetchilikide yawropa parlaméntida échilghan “Diniy erkinlik we kishilik hoquq yighini”gha bu filimni teyyarlighan ikensiz. Filim tunji qétim qoyulghan chaghda qandaq héssiyatta bolghan idingiz?

Ya shöchaw xanim: shundaq ilham toxti ependige béghishlan'ghan bu höjjetlik filimdin bekmu pexirlendim. Meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqidiki höjjetlik filim 24-noyabir seyshenbe küni etigen sa'et 10 din 11-giche amérika parlamént binasi rayburn sariyida qoyuldi. Emma bu filim bu yil 10-ayning otturiliri ishlinip tamamlan'ghandin kéyin tunji qétim bu yil 22-öktebir küni bilgiyining paytexti biryussél shehiridiki yawropa parlamént binasida tunji qétim qoyulghan idi. Dunya Uyghur qurultiyining teklipi bilen shu küni yawropa parlaméntida ötküzülgen “Uyghurlarning kishilik hoquq we diniy erkinlik mesilisi yighini” gha teklip qilin'ghan chet'ellerdiki xitay démokratliridin biri bolush süpitim bilen yighin'gha qatnashtim we ilham toxtining tutqun qilinishtin ilgiriki bayanliri asasida ishlen'gen bu höjjetlik filim tunji qétim, yawropa birlikidiki parlamént ezaliri, kishilik hoquq teshkilatliri ezaliri we 100 din artuq Uyghur pa'aliyetchiliri qatnashqan chong yighin zalida qoyush pursitige érishtim. Filim ékranda qoyulushqa bashlighinida köz yéshimni toxtitalmidim. Shunche jiq ademning filimni shu qeder jimjit, shu qeder bérilip körüshidin cheksiz sherep hés qildim. Yighindin kéyin shu qétimqi yighin'gha riyasetchilik qilghan dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye hey'et re'isi dolqun eysa ependi manga yighin ehlining bu höjjetlik filim heqqide qizghin muzakire qilghanliqini éytqinida bekmu tesirlendim. Men shuküni yighin ehlige qilghan sözümde, men bu yighin'gha qatnashqan birdin-bir xitay ziyaliysi bolush süpitim bilen Uyghurlarning awazi bolghan ilham ependi heqqidiki bu höjjetlik filimning bu yerde qoyulghinidin cheksiz iptixarliq hés qildim dégen sözlerni qilghinimda közlirim liqqide yashqa toldi.

Muxbir: iz chet'ellerdiki bir xitay ziyaliysi bolush süpitingiz bilen “Xitaydiki özgirish” tor békitide ilham toxti ependi we Uyghur weziyitige a'it maqalilerni in'gliz tiligha terjime qilip élan qiliwatisiz we bu emgekliringizni pütünley xalisane qiliwatisiz. Bundaq bir pidakarliq qilishingizning sewebini bilishke bolarmu?

Ya shöchaw xanim: ilham toxti xitay hökümitining réjimi astida turup, Uyghurlarning heqiqiy ehwalini anglitalighan, Uyghurlarning qanuniy heqlirini ashkara telep qilghan birdin-bir ziyaliy idi. Emma ilham toxti muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghandin kéyin, xitay chégrasi ichide turup dunyagha Uyghurlarning awazini anglitishqa jür'et qilalaydighan yene bir Uyghur ziyaliysining chiqishi xitayning hazirqi shara'itida tolimu qiyin. Dunya hazir peqet xitay hökümitining bir tereplime xewerlirige tayinipla Uyghur weziyitige a'it ehwallarni anglawatidu. Ilham toxtining tutqun qilinishi bilen Uyghurlar heqqidiki heqiqiy ehwalni anglitishqa jür'et qilghan bir awaz öchti. Shunga biz erkin dunyadiki teshkilatlar we ziyaliylar imkaniyitimizning yar bérishiche, Uyghur ziyaliysi ilham toxti we Uyghur mesilisini anglitishimiz kérek dep qaraymen. Chünki ilham toxti Uyghurlarning qanuniy heqlirini telep qilip, heqiqetni sözligini üchünla xitay hökümiti teripidin ömürlük qamaqqa höküm qilindi. Uning nöwettiki ehwali intayin xeterlik, Uyghurlargha qaritilghan qattiq basturush siyasiti seweblik, xitay chégrasi ichidiki Uyghur ziyaliylirining ilham toxti we Uyghur mesilisini otturigha qoyush imkaniyiti yoq. Shunga chet'ellerdiki démokratik teshkilatlar we gherb démokratik döletliri ilham toxti we Uyghurlar uchrawatqan basturush weziyitige jiddiy köngül bölüshi kérek.

Muxbir: bilishimche, “Xitaydiki özgirish” tor békiti yene ilham ependini “Saxarow erkinlik mukapati” gha körsitish xizmitidimu tirishchanliq körsitiwétiptu, bu ishning tereqqiyati qandaq boluwatidu?
Ya shöchaw: biz ilham toxti ependini xelq'araliq “Saxarow erkinlik mukapati”gha körsitish üchün birqanche döletlerdiki kishilik hoquq teshkilatliri we tesiri bar parlamént ezaliri bilen alaqilishiwatimiz. Emma bu xizmet köp emkek we matériyal telep qilidu. Ilham ependining “Saxarow erkinlik mukapati” gha körsitilishide yawropa birliki we kishilik hoquq teshkilatlirining teshebbusi intayin muhim. Shunga tor bétimizde ilham ependining ilgiri élan qilghan eserlirini we xelq'ara metbu'atlarda élan qilin'ghan ilgiriki ziyaret xatirilirini in'gliz tiligha terjime qilip élan qilish ishini yenila dawamlashturuwatimiz. Belkim kéler yilighiche ilham toxtining eserlirini toplap, in'gliz tili we xitay tilida kitab qilip neshr qilish pilanimizmu bar. Méning hés qilishimche, hazir qiliwatqan ishlirimiz peqetla bir bashlinish xalas.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.