Kishilik hoquq közitish teshkilati: xitayning térrorluq qanuni Uyghur kishilik hoquq weziyitini téximu éghirlashturidu

Muxbirimiz erkin
2015.01.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
urumchi-kocha-qoralliq-herbiy.JPG Ürümchining melum kochisida charlash élip bériwatqan qoralliq küch. 2010-Yili awghust.
RFA

Kishilik hoquq közitish teshkilati, xitayning térrorluqqa qarshi turush qanun layihiside zor boshluq barliqini agahlandurup, uninggha derhal tüzüsh kirgüzüshke chaqirdi. Eger uninggha zor tüzitish kirgüzülüp, xelq'ara qanun we kishilik hoquqni qoghdashqa maslashturulmisa, u xitayning bolupmu Uyghur élining kishilik hoquq weziyitini téximu yamanlashturuwétidighanliqini agahlandurdi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati 20‏-yanwar élan qilghan bu heqtiki bayanatida mundaq déyilidu: “Gumandarlar qanuni himayige érishelmeydighan, térrorluqqa qarshi turushni bahane qilip, kishilik hoquqqa éghir buzghunchiliqlar yüz bergen ehwalda, bu qanun layihe xitaydiki mewjut kishilik hoquq buzghunchiliqini qanunlashturup, kishilik hoquqqa dawamliq buzghunchiliq qilishni asanlashturidu. Bu xil buzghunchiliqning pütkül xitayda, bolupmu shinjang Uyghur aptonom rayonida mewjutluqi hemmige ayan. U yéqinqi yillardin buyan yüz bergen térrorluq weqeliri, siyasiy zorawanliqlarning qattiq tesirige uchrighan rayon bolup qaldi.”

Mezkur teshkilatning asiya ishlirigha mes'ul diréktori sofiye richardson, xitay hökümitining xelqni qoghdash, hujumgha taqabil turush wezipisi bolsimu, biraq “Bu qanun layihisining hazirqi haliti kishilik hoquq buzghunchiliqigha yéshil chiragh yaqqanliq. Bu qanun layihisi pütünley közdin kechürüshke, xelq'ara qanun ölchemlirige maslashturushqa éhtiyajliq” dégen.

Xitay hökümiti 2014‏-yili “Térrorluqqa qarshi turush layihisi”ni xitay xelq qurultiyigha sun'ghan. Xitay xelq qurultiyi shu yili öktebirdin bashlap mezkur qanun layihisini körüp chiqishqa bashlighan. Mezkur qanun layihe derhal xelq'ara kishilik hoquq organlirining diqqitini qozghighan idi.

Biraq gérmaniye kishilik hoquq teshkilati-xeter astidiki xelqler jem'iyitining körsitishiche, nöwette xitay éhtiyajliq nerse térrorluq qanuni emes, belki zorawanliq weqelirini qandaq amillar keltürüp chiqiriwatqanliqi üstide pikir yürgüzüp, mesilining sewebini hel qilish.

Xeter astidiki milletler teshkilatining asiya ishlirigha mes'ul diréktori ulrix dél'i'us mundaq dédi: “Bizningche mesile qanun emes. Biz xitayda zorawanliq, térrorluq, atalmish téximu köp térrorluqqa qarshi turush qanun'gha éhtiyajliq emes. Biz mesilini közitishke, kishiler némishqa xitay hökümitining siyasitini zorawanliq arqiliq özgertishke héchqandaq ümid bolmisimu, biraq yenila bu yolni tallaydu, dégen mesilini téximu köp analiz qilishqa éhtiyajliq. Qisqisi, konkrét tedbirler arqiliq zorawanliq weqelirining arqisidiki sewebler üstide izdinip, zorawanliqni toxtitish ornigha, noqul bixeterlik, qanun, qanun ijra qilghuchilar we qoralliq küchlerni köpeytish heqqidila söz qilish toghra yol emes. U peqet zorawanliqni kücheytishkila yaraydu, xalas.”

Xitay hökümiti özining térrorluqqa qarshi turush qanuni b d t xewpsizlik kéngishining térrorluqqa qarshi tedbir élish, döletler otturisida térrorluqqa qarshi hemkarliqni kücheytish heqtiki qararlirigha jawaben chiqirilghanliqini ilgiri sürüp kelgen.

Biraq kishilik hoquq közitish teshkilati b d t xewpsizlik kéngishining qararlirida oxshashla yene döletlerning “Térrorluqqa qarshi herqandaq tedbiri, uning xelq'ara qanunlarda üstige alghan mejburiyitige uyghun bolushi, bolupmu xelq'ara kishilik hoquq, musapirlar we insanperwerlik qanunlirigha uyghun bolushi kérek”, dep qeyt qilin'ghan. Dep körsetti

Kishilik hoquq közitish teshkilatining ilgiri sürüshiche, xitayning térrorluqqa qarshi turush qanun layihiside buninggha emel qilinmighan. Qanun layihiside térrorluqqa qarshi turushni “Qanun'gha asasen élip bérish”, “Kishilik hoquqqa kapaletlik qilish” tekitlen'gen bolsimu, biraq qanun layihiside yene térrorluqqa qarshi turush orginigha zor hoquq bérilip, térrorluq we térrorluq heriketlerge keng izahat bérilgen.

Netijide, bu tinch öktichilerni yaki hökümet we partiyining milliy, diniy siyasitini tenqid qilghuchilarning térrorluq bilen eyiblinish xewpini keltürüp chiqarghan. Digital közitish orginigha mutleq hoquq bérilip, qanunning kontrol sirtida qalghan.

Wakaletsiz milletler teshkilatidiki ulrix déli'us ependining qarishiche, xitay térrorluq hujumgha uchrawatqanliqini qeyt qilsimu, biraq sherqiy türkistanda yüz bergen zorawanliq weqelirining xelq'ara térrorluq bilen héchqandaq alaqisi yoq.

U mundaq dédi: “Biz térrorluqqa perqliq nuqtilardin tebir bérishimiz kérek. Biz we xelq'ara jem'iyet radikal islam, siyasiy islam we zorawanliq weqeliridin qattiq endishe qilidu. Biz buni xelq'ara térrorluq, dep qaraymiz. Biz el-qa'ide meghrib, el-qa'ide we iraq-sham islam döliti teripidin élip bérilghan zorawanliq weqelirini térrorluq, dep teripleymiz. Mana bu xelq'ara térrorluq mesilisi. Biraq biz négiriye we bashqa nurghun döletlerde shundaqla xitayda körgen weqeler tamamen perqliq hadisiler. Biz rayonda yüz bergen zorawanliq weqeliridin qattiq endishe qilsaqmu, lékin uning xelq'ara térrorluq bilen héchqandaq alaqisi yoq.”

Kishilik hoquq közitish teshkilati 20‏-yanwar élan qilghan bayanatida yene, xitayning Uyghur élide térrorluqni bahane qilip, Uyghurlarni basturup kelgenlikini tekitligen. Mezkur organ Uyghurlarning yéqinqi yillarda siyasiy, medeniyet, diniy heqlirining ret qilinip, ten jazasi, iz-déreksiz yoqap kétish, cheklime, ijtima'iy-iqtisadi kemsitishke uchrap kéliwatqanliqini höjjetleshtürgenlikini bildürgen.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining ilgiri sürüshiche, puqralargha qaritilghan hujumni hergiz aqlashqa bolmisimu, biraq kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilish arqiliq bu xil qebih zorawanliqni toxtatqili bolmaydu.

Shunga, qoralliq qarshiliq we siyasiy gherezlik zorawanliqlarni azaytish üchün xitay hökümiti derhal ipade erkinliki, diniy we yighilish erkinlikige qoyulghan cheklimilerni derhal bikar qilip, edliye musteqilliqini kücheytishi, ten jazasi we gumandarlargha qopal mu'amile qilishqa xatime bérip, kishilik hoquqni qoghdishi kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.