Erkinlik sariyi xitayni siyasiy erkinlik weziyiti qebih, puqralar erkinlik weziyiti nachar, dep bahalidi

Muxbirimiz erkin
2014-01-23
Share
shu-jiyung-sot.jpg Xitay öktichi shü jiyungni sotlashtin burun, sot mehkimisining aldida amanliqni saqlawatqan saqchilar. 2014-Yili 22-yanwar, béyjing.
AFP

Amérika erkinlik sariyi peyshenbe küni özining 2014‏-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qildi. Doklatta körsitishiche, ötken yili bezi döletlerde siyasiy we puqralar erkinliki qismen yaxshilan'ghan bolsimu, biraq dunyaning omumi weziyitidin alghanda puqralar erkinliki we siyasiy erkinlik weziyiti dawamliq arqigha chékin'gen. Bu siyasiy we puqralar erkinlikining uda 8 yil dawamliq arqigha chékinishi bolup hésablinidu. Xitay siyasiy erkinlik weziyiti qebih, puqralar erkinlik weziyiti nachar, dölet bolup bahalan'ghan.

Erkinlik sariyining "Dunyada erkinlik-2014" namliq yilliq doklatida körsitishiche, ötken yili dunya miqyasida siyasiy heqler we puqralar erkinlik weziyitining dawamliq arqigha chékinishige asasliq süriye, ottura afriqa jumhuriyiti, jenubiy sudan, afghanistan, somali, iraq, yemen qatarliq ellerdiki qabahetlik urush, misirdiki herbiy özgirish, wénsu'élla qatarliq döletlerning diktatoriliqqa qarap méngishi, rusiye, xitay qatarliq döletlerning öktichilerni basturushni kücheytishi qatarliq amillar tesir qilghan.

Ötken bir yilda dunyadiki 40 döletning siyasiy heqler we puqralar erkinlik weziyiti nisbeten yaxshilan'ghan bolsimu, biraq 54 döletning bu jehettiki ehwali dawamliq arqigha chékin'gen. Erkinlik sariyi türkmenistan, özbékistan, shimaliy koriye, sudan , somali, se'udi erebistan qatarliq 10 dölet bilen tibet we marakesh kontrolluqidiki gherbiy sehra rayonlirini siyasiy heqler we puqralar erkinliki qebih el we rayonlar, dep bahalidi. Xitay bolsa siyasiy heqler jehettiki weziyiti qebih, puqralar erkinliki jehettiki weziyiti intayin nachar eller qatarigha kirgüzüldi.

Doklatta körsitishiche, xitay da'iriliri chériklikke qarshi küresh qilish, qanun bilen bashqurush chaqiriqini otturigha qoyup, jem'iyetning diqqitini qozghighan bolsimu, biraq shi jinping bashchiliqidiki xitay kompartiyisi yéngi rehberlik guruhi öktichi pikirlerge ilgiriki rehberlikke qarighanda téximu qattiq qol mu'amile qilghan. Da'iriler 2013‏-yili ziyaliylar we pa'aliyetchilerning xitay asasiy qanunigha emel qilip, cheklimini azaytish chaqiriqigha idé'ologiyilik kontrolluqni kücheytish arqiliq jawab bergen.

Doklatta, da'irilerning yéngi qanun, nizamlarni chiqirip, torda pikir bayan qilishqa qanuni cheklimini kéngeytkenlikini, maw zédung dewridiki pash qilish we öz-özini tenqid qilish xahishlirining téléwizor ékranlirida peyda bolushqa bashlighanliqini eskertip, saqchilarning islahat élip bérishni, emeldarlarning mal-mülkini ashkarilashni teshebbus qilghuchi "Yéngi puqralar herikiti" qatnashquchilirini qolgha alghanliqini tenqid qildi.

Amérikida turushluq tor erkinlik pa'aliyetchisi li xongküen ependining qarishiche, xitay kompartiyisi bilen xelq'ara jem'iyetning qimmet ölchimidiki perq xitay kishilik hoquq xatirisining dawamliq nacharliship bérishidiki asasliq amil. U, qimmet ölchimidiki bu xil perq xitay da'irilirining bezi mesililerge körsetken inkaslirida ipadilinidighanliqini bildürdi.

Li xongküen: blumbérg, nyu-york waqti géziti, wal stérit zhurnili qatarliq chet'el axbarat wasitiliri özining prinsipigha asasen junggo rehberlirining mal -mülkini ashkarilap, zor qiziqish qozghidi. Junggo xelqi buninggha nahayiti qiziqsimu, hökümet terep nahayiti ghezeplendi. Buning özi junggo-amérika qimmet qarishining chek-chégrisini körsitip béridu. Chünki buninggha oxshash weqeler, amérikida nahayiti normal ehwal. Xelq géziti, merkizi téléwiziye istansilirining amérikida muxbirliri bar. Ular prézidént obamaning mal-mülkini ashkarilisa bolidu. Sen némishqa undaq qilmaysen? séning shundaq qilishing qarshi élinidighu? junggo xelqi elwette buninggha qiziqidu. Ular chet'el rehberliriningla emes, junggo rehberlirining qandaq pul tapidighanliqi, ularning perzentlirining qandaq pul tapidighanliqigha téximu qiziqidu. Junggoning némishqa buninggha achchiqi kélidu. Démekki séning qimmet qarishingda perq bar.

Erkinlik sariyining körsitishiche, xitay ötken yili emgek bilen terbiyilesh lagérlirini bikar qilishtek bezi ijabiy qedemlerni basqan bolsimu, biraq buning özimu suyi'istémalgha uchrighan. Bu xil lagérlar kishilik hoquq qoghdighuchilirini, xiyanetchilikke qarshi turghuchi pa'aliyetchilerni, erzdarlarni, diniy zatlarni uzun mezgillik jinayi qamaq, her xil memuri tedbir we qanunsiz tutup turup jazalaydighan wasitige aylan'ghan.

Da'iriler yene, pilanliq tughut siyasitini islah qilip, bir a'ilining ikki perzentlik bolushigha yol qoyidighanliqini élan qilghan bolsimu, biraq kona tüzüm dawamliq mejburiy we qattiq ijra qilinip kelgen.

Doklatta körsitishiche, ötken yili pa'aliyetchiler we awam puqralar ijtima'iy adaletsizlikke qarshi turush jehette bezi utuqlargha érishken bolsimu, biraq puqralarning jiddiy xewerler, xiyanetchilikke munasiwetlik weqelerdin xewer tépish yaki siyasiy, ijtima'iy mesililerdiki munazirilerge qatnishish mumkinchiliki xitay da'irilirining tor we bashqa jehetlerdiki cheklimisi seweblik tosqunluqqa uchrighan. Biraq li xongküen ependining qarishiche, gerche xitay hökümiti torni qattiq kontrol qilsimu, biraq buning waqitliq ishqa yaraydighanliqini, uzun mezgilde tor kompartiyini meghlup qilidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: tor arqiliq junggo kompartiyisining söz erkinlikini qamal qilishi nahayiti zor dolqunning hujumigha uchrap, tosup bolghili bolmaydighan basquchqa keldi. Elwette , junggoning mudapi'e tedbiri nahayiti köp. Mesilen, seddichin tosmisi, sözlükni kontrol qilish, adem tutush dégendek tedbirliri bar. Nöwette uning köp qatlamliq, nahayiti ünümlük mudapi'e tedbirliri bar. Biraq bularning héchbiri tuyuqsiz kargha kelmey qélishi, tuyuqsiz yimirilishi mumkin. Eger junggoda heqiqiy bir qalaymiqanchiliq partlisa, tor axbaratining roli téximu zoriyidu. Pütün junggo xelqi tor arqiliq nahayiti qisqa waqit ichide seperwerlikke kélip, kompartiyige qarshi chiqishi mumkin. Bu kompartiye eng qorqidighan ehwal. Shunga, ular barliq küchini ishqa sélip, torni kontrol qiliwatidu. Biraq uning küchi bir yerge kelgende tügeydu. Uzun mezgildin alghanda junggo kompartiyisi torning qolida meghlup bolidu.

Bu doklat Uyghur öktichi zat ilham toxti tutqun qilinip, shü jiyung, jaw changching qatarliq öktichiler sotlinip, xelq'ara hoquq teshkilatlirining diqqiti qozghalghan mezgilde élan qilindi. Amérika hökümiti we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri ilham toxtining tutqun qilinishini tenqidlep, uni derhal qoyup bérishke chaqirghan idi. Amérika hökümiti peyshenbe küni yene, "Junggo yéngi puqralar herikiti" ning rehbiri shü jiyung we jaw changching qatarliq öktichilerning sotlan'ghanliqigha ipade bildürgen.

Amérikining béyjingda turushluq bash elchisi geriy lok bayanat élan qilip, shu jiyung we bashqa pa'aliyetchilerning "Xiyanetchi emeldarlarni pash qilishni telep qilghanliqi, öz köz qarishini tinch ipadiligenliki üchün jazalan'ghanliqi" seweblik endishe qiliwatqanliqini bildürgen. U: amérika hökümiti xitay da'irilirini shü jiyung we bashqa siyasiy mehbuslarni derhal qoyup bérishke chaqiridu, dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet