Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати малайшиядин уйғур мусапирлирини хитайға қайтурушни дәрһал тохтитишни тәләп қилди

Малайшия йеқинда йәнә бир түркүм уйғур мусапирни хитайға қайтуруп бәргән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати вә дуня уйғур қурултийи малайшия һөкүмитиниң һәрикитини тәнқид қилди.
Мухбиримиз әркин
2013-02-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Камбоджадин қайтурулған уйғурларниң бир қисми
2009-йили 11-ай, камбоджа
Камбоджадин қайтурулған уйғурларниң бир қисми 2009-йили 11-ай, камбоджа
RFA/Shohret Hoshur

Мәркизи америкиниң ню-йорк шәһиридики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң 3‏-январдики баянатиға қариғанда малайшия даирилири б д т дин панаһлиқ тәләп қилған 6 нәпәр уйғурни өткән йили 12‏-айниң 31‏-күни хитайға мәхпий қайтуруп бәргән.

Кишилик һоқуқни көзитиш малайшияниң уйғур мусапирлирини хитайға қайтуруп беришни дәрһал тохтитишини тәләп қилиш билән биргә, малайшия һөкүмитигә хәт йезип, «куала лумпурниң уйғур мусапирлирини хитайға қайтуруп бериши хәлқара қанунға қилинған зор бузғунчилиқ» дәп көрсәткән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң илгири сүрүшичә, хәлқара қанунда һәр қандақ бир дөләтниң кишиләрни җазаға вә җисманий қийин-қистаққа учрайдиған һәр қандақ бир дөләткә қайтуруши чәкләнгән. Хитай һөкүмити даим уйғурларни, болупму сиясий панаһлиқ тилигән уйғурларни террорлуқ вә бөлгүнчилик билән әйибләп, бу қаршини испатлайдиған һечқандақ пакит көрситип бақмиған.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия бөлүминиң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси филим кайн, малайшия һөкүмитиниң һәрикити қобул қилинмайдиғанлиқини билдүрди.

У: малайшия һөкүмитиниң бу сиясий панаһлиқ тилигүчи уйғурларни мәҗбурий хитайға қайтуруп бериши, малайшия һөкүмитиниң хәлқара қанунларда үстигә алған мәсулийитигә қилинған интайин очуқ бузғунчилиқ. Өзиниң қанун билән идарә қилинидиғанлиқи, хәлқара қаидә -низамларниң үстүнлүкини илгири сүрүп кәлгән һәр қандақ бир дөләтниң бу хил һәрикити қобул қилинмайду. Диққәт қилишқа тегишлик йәнә бир мәсилә, биз йеқинқи йиллардин буян камбоджаға охшаш башқа дөләтләрниңму уйғур сиясий панаһлиқ тилигүчиләрни хитайға қайтуруп бәргәнликини көрдуқ. Кишини мәйүсләндүридиған вә әндишигә салидиған йери шуки, бу сиясий панаһлиқ тилигүчиләрниң хитайға қайтуруп берилгәндин кейин, қанунниң зинданлирида из-дерәксиз ғайиб болуп кетишидур, деди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң мәзкур баянати дәл хитай сиясий мәслиһәт кеңишиниң рәиси җя чиңлин 5‏-феврал малайшияни зиярәт қилиш һарписида елан қилинған.

Мәзкур тәшкилат йәнә, җа чиңлинниң зиярити малайшия даирилириниң ашкара баянат елан қилип, мусапирларни қануни җәһәттин қоғдайдиғанлиқини җакарлайдиған пурсәт икәнликини билдүргән.

Бу малайшия даирилириниң уйғур мусапирлирини хитайға тунҗи қетим қайтуруп бериши әмәс. Куала лумпур 2011‏-йили адәм әткәсчилик гуруһи билән четишлиқи барлиқини илгири сүрүп, 11 нәпәр уйғур мусапирни хитайға қайтуруп бәргән. Хитай һөкүмити улардин аз дегәндә бир кишини бөлгүнчилик билән әйибләп, 6 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилған.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң илгири сүрүшичә, хитайға қайтуруп берилгән бу 6 киши 2012-йилниң башлири аталмиш сахта паспорт билән малайшиядин чиқиш вақтида тутуп қелинған. Улар тутуп турулуш җәрянида б д т мусапирлар мәһкимисиниң малайшияда турушлуқ ишханисидин сиясий панаһлиқ тәләп қилған. Бирақ малайшия сақчи даирилири уларни хитайға мәхпий өткүзүп бәргән. Хитайлар уларни малайшияда өткүзүвелип, айропиланда елип кәткән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики филим кайнниң илгири сүрүшичә, малайшия һөкүмити уйғурларни қайтуруп берип, хитай билән болған мунасивитини хәлқара қанундин муһим орунға қойған.

У мундақ деди: малайшия һөкүмити сиясий панаһлиқ тилигүчиләр мәсилисидә өзиниң хәлқара мәсулийитини ада қилишни рәт қилиши кишини ғәш қилиду вә сәскәндүриду. Чүнки малайшия б д т ниң әзаси шундақла өзиниң қанун арқилиқ башқурулидиғанлиқини илгири сүрүп кәлгән дөләт. Уйғур мусапирлириниң қайтурулуш мәсилисидики мәқсәт наһайити ениқ. Әпсуски малайшия һөкүмити хитай билән болған мунасивитини хәлқара қанунда үстигә алған мәсулийитидин үстүн орунға қойғандәк қилиду. Бу хәлқара қанунға хилап болупла қалмай, униң малайшия қанун дөлити, дегән пикригә хилап.

Б д т мусапирлар мәһкимиси уйғур мусапирлириниң хитайға мәҗбури қайтуруп берилгәнликидин пәвқуладдә әпсусланғанлиқини билдүрди. Б д т мусапирлар мәһкимисиниң франсийә ахбарат агентлиқиға бәргән баянатида билдүрүшүшичә, «улар бу уйғурларни хитайға өткүзүп берилишидин сақлап қелиш үчүн қаттиқ тиришчанлиқ көрсәткән.» Бирақ мусапирлар мәһкимиси қандақ тиришчанлиқ көрсәткәнликини тилға алмиған. Б д т мусапирлар мәһкимисиниң баянатчиси янте исмаил, мусапирлар мәһкимисиниң уларни тизимға алғанлиқини билдүрүп, уларниң сиясий панаһлиқ илтимасини көрүп чиққанлиқи вә әркинликкә чиқириш һәққидә издәнгәнликини тәкитлигән. У: биз малайшия һөкүмитигә наразилиқ билдүрүшимизгә қаримай, бу кишиләрниң кишилик һоқуқи хәвпкә учраш еһтималлиқи мәвҗут бир дөләткә өткүзүп берилишидин әпсусландуқ, дегән.

Дуня уйғур қурултийи дүшәнбә күни малайшия һөкүмитиниң һәрикитини тәнқид қилди. Мәзкур тәшкилат баянат елан қилип, хәлқара җәмийәтни малайшияниң хәлқара қанун вә асаси кишилик һоқуққа хилап бу һәрикитиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүшкә, хитайни мусапирларниң қәйәрдә икәнликини елан қилишқа қисташқа чақирди.

Биз малайшияниң вашингтонда турушлуқ әлчиханисиға телефон қилип, уларниң инкасини елишқа тиришқан болсақму, бирақ әлчиханиниң бир хадими мәзкур мәсилигә пикир билдүрүшни рәт қилди.

Хитайға қайтуруп берилгән бу6 нәпәр уйғурниң исми, һазир қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқи, һазирқи әһвали вә қандақ бир тәрәп қилинидиғанлиқи мәлум әмәс.

Хитай һөкүмити буниңдин бурун қазақистан, пакистан, непал, камбоджа вә малайшия қатарлиқ әлләрдин өткүзүвалған уйғур мусапирлириниң әһвали һәққидә һечқандақ учур билән тәминләп бақмиған вә уларни қаттиқ җазалиған. 2009‏-Йили 12‏-айда камбоджадин өткүзүвалған 20 нәпәр уйғурларниң бир қисмиға узун муддәтлик қамақ җазаси бәргән.

Пикирләр (1)
Share

adil

Дин istanbul

Silerning tirishiwatqininglarni bilimen, bundaq ishlarni tosup qélishinglarni ümid qilimen.

[Бу пикриңиз әркин асия радиосиниң ишлитиш бәлгилимилиригә асасән тәһрирләнди]

Feb 07, 2013 02:28 PM

Толуқ бәт