Kishilik hoquqni közitish teshkilati malayshiyadin Uyghur musapirlirini xitaygha qayturushni derhal toxtitishni telep qildi

Malayshiya yéqinda yene bir türküm Uyghur musapirni xitaygha qayturup bergen. Kishilik hoquqni közitish teshkilati we dunya Uyghur qurultiyi malayshiya hökümitining herikitini tenqid qildi.
Muxbirimiz erkin
2013-02-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Kambodzhadin qayturulghan Uyghurlarning bir qismi
2009-yili 11-ay, kambodzha
Kambodzhadin qayturulghan Uyghurlarning bir qismi 2009-yili 11-ay, kambodzha
RFA/Shohret Hoshur

Merkizi amérikining nyu-york shehiridiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining 3‏-yanwardiki bayanatigha qarighanda malayshiya da'iriliri b d t din panahliq telep qilghan 6 neper Uyghurni ötken yili 12‏-ayning 31‏-küni xitaygha mexpiy qayturup bergen.

Kishilik hoquqni közitish malayshiyaning Uyghur musapirlirini xitaygha qayturup bérishni derhal toxtitishini telep qilish bilen birge, malayshiya hökümitige xet yézip, "Ku'ala lumpurning Uyghur musapirlirini xitaygha qayturup bérishi xelq'ara qanun'gha qilin'ghan zor buzghunchiliq" dep körsetken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining ilgiri sürüshiche, xelq'ara qanunda her qandaq bir döletning kishilerni jazagha we jismaniy qiyin-qistaqqa uchraydighan her qandaq bir döletke qayturushi cheklen'gen. Xitay hökümiti da'im Uyghurlarni, bolupmu siyasiy panahliq tiligen Uyghurlarni térrorluq we bölgünchilik bilen eyiblep, bu qarshini ispatlaydighan héchqandaq pakit körsitip baqmighan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümining aliy derijilik tetqiqatchisi filim kayn, malayshiya hökümitining herikiti qobul qilinmaydighanliqini bildürdi.

U: malayshiya hökümitining bu siyasiy panahliq tiligüchi Uyghurlarni mejburiy xitaygha qayturup bérishi, malayshiya hökümitining xelq'ara qanunlarda üstige alghan mes'uliyitige qilin'ghan intayin ochuq buzghunchiliq. Özining qanun bilen idare qilinidighanliqi, xelq'ara qa'ide -nizamlarning üstünlükini ilgiri sürüp kelgen her qandaq bir döletning bu xil herikiti qobul qilinmaydu. Diqqet qilishqa tégishlik yene bir mesile, biz yéqinqi yillardin buyan kambodzhagha oxshash bashqa döletlerningmu Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilerni xitaygha qayturup bergenlikini körduq. Kishini meyüslendüridighan we endishige salidighan yéri shuki, bu siyasiy panahliq tiligüchilerning xitaygha qayturup bérilgendin kéyin, qanunning zindanlirida iz-déreksiz ghayib bolup kétishidur, dédi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining mezkur bayanati del xitay siyasiy meslihet kéngishining re'isi jya chinglin 5‏-féwral malayshiyani ziyaret qilish harpisida élan qilin'ghan.

Mezkur teshkilat yene, ja chinglinning ziyariti malayshiya da'irilirining ashkara bayanat élan qilip, musapirlarni qanuni jehettin qoghdaydighanliqini jakarlaydighan purset ikenlikini bildürgen.

Bu malayshiya da'irilirining Uyghur musapirlirini xitaygha tunji qétim qayturup bérishi emes. Ku'ala lumpur 2011‏-yili adem etkeschilik guruhi bilen chétishliqi barliqini ilgiri sürüp, 11 neper Uyghur musapirni xitaygha qayturup bergen. Xitay hökümiti ulardin az dégende bir kishini bölgünchilik bilen eyiblep, 6 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining ilgiri sürüshiche, xitaygha qayturup bérilgen bu 6 kishi 2012-yilning bashliri atalmish saxta pasport bilen malayshiyadin chiqish waqtida tutup qélin'ghan. Ular tutup turulush jeryanida b d t musapirlar mehkimisining malayshiyada turushluq ishxanisidin siyasiy panahliq telep qilghan. Biraq malayshiya saqchi da'iriliri ularni xitaygha mexpiy ötküzüp bergen. Xitaylar ularni malayshiyada ötküzüwélip, ayropilanda élip ketken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki filim kaynning ilgiri sürüshiche, malayshiya hökümiti Uyghurlarni qayturup bérip, xitay bilen bolghan munasiwitini xelq'ara qanundin muhim orun'gha qoyghan.

U mundaq dédi: malayshiya hökümiti siyasiy panahliq tiligüchiler mesiliside özining xelq'ara mes'uliyitini ada qilishni ret qilishi kishini ghesh qilidu we seskendüridu. Chünki malayshiya b d t ning ezasi shundaqla özining qanun arqiliq bashqurulidighanliqini ilgiri sürüp kelgen dölet. Uyghur musapirlirining qayturulush mesilisidiki meqset nahayiti éniq. Epsuski malayshiya hökümiti xitay bilen bolghan munasiwitini xelq'ara qanunda üstige alghan mes'uliyitidin üstün orun'gha qoyghandek qilidu. Bu xelq'ara qanun'gha xilap bolupla qalmay, uning malayshiya qanun döliti, dégen pikrige xilap.

B d t musapirlar mehkimisi Uyghur musapirlirining xitaygha mejburi qayturup bérilgenlikidin pewqul'adde epsuslan'ghanliqini bildürdi. B d t musapirlar mehkimisining fransiye axbarat agéntliqigha bergen bayanatida bildürüshüshiche, "Ular bu Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bérilishidin saqlap qélish üchün qattiq tirishchanliq körsetken." biraq musapirlar mehkimisi qandaq tirishchanliq körsetkenlikini tilgha almighan. B d t musapirlar mehkimisining bayanatchisi yanté isma'il, musapirlar mehkimisining ularni tizimgha alghanliqini bildürüp, ularning siyasiy panahliq iltimasini körüp chiqqanliqi we erkinlikke chiqirish heqqide izden'genlikini tekitligen. U: biz malayshiya hökümitige naraziliq bildürüshimizge qarimay, bu kishilerning kishilik hoquqi xewpke uchrash éhtimalliqi mewjut bir döletke ötküzüp bérilishidin epsuslanduq, dégen.

Dunya Uyghur qurultiyi düshenbe küni malayshiya hökümitining herikitini tenqid qildi. Mezkur teshkilat bayanat élan qilip, xelq'ara jem'iyetni malayshiyaning xelq'ara qanun we asasi kishilik hoquqqa xilap bu herikitining jawabkarliqini sürüshtürüshke, xitayni musapirlarning qeyerde ikenlikini élan qilishqa qistashqa chaqirdi.

Biz malayshiyaning washin'gtonda turushluq elchixanisigha téléfon qilip, ularning inkasini élishqa tirishqan bolsaqmu, biraq elchixanining bir xadimi mezkur mesilige pikir bildürüshni ret qildi.

Xitaygha qayturup bérilgen bu6 neper Uyghurning ismi, hazir qeyerde tutup turuluwatqanliqi, hazirqi ehwali we qandaq bir terep qilinidighanliqi melum emes.

Xitay hökümiti buningdin burun qazaqistan, pakistan, népal, kambodzha we malayshiya qatarliq ellerdin ötküzüwalghan Uyghur musapirlirining ehwali heqqide héchqandaq uchur bilen teminlep baqmighan we ularni qattiq jazalighan. 2009‏-Yili 12‏-ayda kambodzhadin ötküzüwalghan 20 neper Uyghurlarning bir qismigha uzun muddetlik qamaq jazasi bergen.

Toluq bet