Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitayning "Térroluq" bilen qiliwatqan kürishige so'al qoydi

Muxbirimiz irade
2017-03-17
Élxet
Pikir
Share
Print
"Térrorchilar" ni tutushta töhpe qoshqanlarni mukapatlash yighinida amanliqni qoghdawatqan qoralliq küchler. 2014-Yili 3-awghust, xoten.
"Térrorchilar" ni tutushta töhpe qoshqanlarni mukapatlash yighinida amanliqni qoghdawatqan qoralliq küchler. 2014-Yili 3-awghust, xoten.
AFP

Xitay hökümiti Uyghur élida yüz bergen weqelerni térrorluq bilen eyiblep, amérika qatarliq gherb elliridin térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishni telep qiliwatqan bir mezgilde, xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanat élan qilip, xitay hökümiti Uyghur élida térrorluq bilen eyiblen'gen weqelerge a'iــt éniq ispatlarni ashkarilimighuche, uning heqiqeten térrorluqqa qarshi küresh qiliwatqanliqigha ishinishke bolmaydighanliqini bildürdi.

Bügün amérikidiki xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitini térrorluq jinayiti bilen höküm qilin'ghanlargha a'iـt tepsiliy uchurlarni ashkarilashqa chaqirdi. Bu heqte élan qilin'ghan mexsus bayanatta, "Xitay da'irilirining térrorluq bilen eyiblen'gen délolargha a'it détallarni ashkarilimasliqi, bu döletning térrorluqqa qarshi turush qanunining zorawanliq tüsini almighan tinchliqperwer heriketlerni jazalash üchün qolliniwatqanliqi heqqidiki gumanlarni kücheytmekte" déyilgen. Bayanatta yene mundaq déyilgen : "Xitaydiki bolupmu shinjang rayonidiki térrorluqqa a'it dawalar térrorluqning éniqlimisidiki chek-chégrisizliq, ochuq-ashkariliqtin yoqsunluq we adil sot tertipi bolmasliq tüpeylidin siyasiy meqsetler üchün qalaymiqan qollinilmaqta."

Xitay hökümiti gumida pichaqliq hujum weqesi yüz bergendin kéyin derhal weqeni térrorluq bilen eyibligendin sirt, arqa-arqilap herqaysi sheherlerde on minglighan qoralliq saqchiliri arqiliq "Térrorluqqa zerbe bérish" heqqide qesemyad yighinlirini ötküzüp, özining qoral küchini heywe qildi. Shuning bilen mas qedemde, xitayning tashqi ishlar ministirliqimu bergen bayanatlirida Uyghur élidiki térrorluq tehditining zoriyiwatqanliqini ilgiri sürüp, xelq'aradin térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishni telep qildi. Mana mushundaq bir peytte, xelq'aradiki nopuzluq bir kishilik hoquq orgini teripidin bundaq bir bayanatning élan qilinishi, Uyghur közetküchiler teripidin xitay hökümitining Uyghurlarning kishilik hoquq dawasini térrorluqqa chétip yoqitishtin ibaret bu pilanini aghdurup tashlashta muhim rol oynaydu, dep qaralmaqta.

Undaqta, xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitayning térrorluqqa a'iـt dawalirini néme üchün gumanliq deydu? bügün, mezkur teshkilatning xitay ishliri dériktori sofi richardson su'alimizgha jawab bérip : "Mesilining bir teripi bolsa, xitay aliy soti aldinqi hepte axirida béyjingda échilghan ikki qurultayda sun'ghan 2016-yilidiki térrorluq délolirigha a'it yéngi doklatigha qaraydighan bolsaq, uningda bu délolar we térrorluq bilen eyiblinip höküm élan qilin'ghan kishilerge a'iـt héchqandaq bir tepsilat bérilmigen. Biz ilgiri qilghan tekshürüshlirimizdin shunisi bizge ayanki, shinjangda we bashqa jaylardiki térrorluq dawalirida kishiler asasen özining gep-sözliri, herikiti we tinchliq bilen hökümetke qilghan tenqidleshliri seweblik jazalinip höküm qilin'ghan. Eslide yuqiridikiler hemmisi xitay asasiy qanunida kapaletke ige qilin'ghan hoquqlar, emma ular oxshash waqitta térrorluq heriketliri qatarida jazalanmaqta. Xitaydiki qanunlar hökümetning bundaq délolargha a'it uchurlarni mexpiy tutushigha yol échip bergenliki üchün, biz heqiqette néme boluwatqanliqini bilmeymiz. Shunga biz mewjut mesililerge qarap turup xitayning qanunlirining shinjangda qandaq ijra qiliniwatqanliqi kishini oylanduridu, déyeleymiz."

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanatida 2016-yili ichide térrorluq bilen eyiblinip jazalan'ghan kishilerge a'it délolardiki tepsilatlarning xitay qanunlirigha asasen ashkarilanmaydighanliqini, emma ashkarilan'ghan töwendiki abdusemet xaliq, memet rishit, rizwan'gül xaliq qatarliq 7 kishining délosi heqqide bérilgen melumatlargha qarighanda, ularning peqet térrorluqqa, jihadqa, diniy radikalliqqa we hetta Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimgha a'it widiyolarni körüsh, ularni hembehirlesh, bashqilarni beden chéniqturushqa teshkillesh we elqa'ide teshkilatigha qatnishish üchün xongkong arqiliq qéchishqa urunush dégendek jinayetler bilen jazalan'ghanliqini körsitip ötüp: "Yuqiridiki tepsilati ashkarilan'ghan délolargha asaslan'ghanda, ularning héchqaysisi ishlen'gen bir jinayet yaki zorawanliq herikiti emes. Zorawanliq heriketliri bolsa neq meydanda qoralliq qisimlar teripidin öltürülgen. Uyghur élida xitay hökümitining türlük kemsitish we bésim siyasetliri sewebidin naraziliq mewjut. Bu naraziliqlar hem ténch usullar arqiliq, hem bombilash qatarliq zorawan usullar arqiliqmu ipadilinip kéliwatidu. Xitay hökümiti bu weqelerni, bar-yoqluqi talash-tartishtiki "sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilati qatarliq chet'el küchlirige baghlap zerbe bérip keldi. Biraq ular héchqachan b d t qatarliq musteqil organlarning bu weqeler üstidin tekshürüsh élip bérip, xitay hökümitining sotsiz ölüm we yaki heddin ziyade küch qollinish mesililirini tekshürüshige yol qoymay keldi" dep bayan qilghan. Shunga sofi xanim bayanattiki sözide xitay hökümitining térrorluq weqelirige a'it tepsilatlarni yoshurghan muddetche ishenchke érishelmeydighanliqini eskertip, uni xitay ichidiki we chet'ellerdiki musteqil közetküchilerge ishikini échishqa chaqirghan.

Derweqe, xitay hökümitining Uyghurlar élidiki weqelerni térrorluqqa chétip, xitayda térrorluq tehditining zoriyiwatqanliqi heqqidiki teshwiqatliri kücheygen bolsimu, emma chet'ellerdiki nurghun közetküchiler buninggha guman bilen qarap keldi. Ular bu heqtiki mulahiziliride Uyghur élidiki weqeler xelq'ara térrorluq emes, belki yerliktiki naraziliqtin chiqqan qarshiliq heriketliri ikenlikini bildürüshti. Amérikidiki kaliforniye unwérsitéti qarmiqidiki pamona inistituti oqutquchisi doktor dru gledny ependi ene shularning biri. U sözide bu heqte toxtilip "Hazirghiche körülgen weqelerde biz Uyghurlardin yaki bashqa guruppilardin xitaygha bir jiddiy tehdit yaki bir tertiplik tehdit mewjutluqini körmiduq. Elwette shinjangda zorawanliq weqeliri köpiyiwatidu. Emma ularning héchqaysisi xitay éytqandek zor qoralliq tehdit emes" dédi.

Sofi richardson xanim bolsa sözide, del bu seweblik xitay hökümitining térrorluqqa qarshi ortaq köresh qilish chaqiriqlirigha asasen, xitay hökümiti bilen xelq'ara térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashmaqchi bolghan dölet, hökümetlerni agahlandurdi. U mundaq dédi "Xitay bilen térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashmaqchi bolghan herqaysi hökümetler we organlar qet'iy halda xitaydin heqiqeten mushundaq bir mesile barliqi heqqide ispat telep qilishi kérek. Xitay hökümiti rastchil bolup, bu türdiki dawalardiki esli heriket néme idi, kishilerge adil sotlinish hoquqi bérildimu, qéyin-qistaq arqiliq iqrar qilduruldimu, ularning öz aldigha adwokat yallishigha ruxset qilindimu? mana mushuninggha oxshash mesililer üstide jawab bérishi kérek. Biz xitaydiki bixeterlik qanunlar boyiche bezi hoquqlarning depsende qilin'ghanliqigha ishinimiz. Emma xitay hökümiti xelq'araning özini qollishini arzu qilidiken, u halda xelq'aramu bu pursetni ching tutup, xitay hökümitige bésim ishlitishi, uning xelq'ara ölchemler boyiche ish qilishi üchün türtke bolushi kérek" dédi.

Toluq bet