Кишилик һоқуқ тәшкилатлири меркелдин уйғурлар мәсилисини оттуриға қоюшни тәләп қилди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-06-12
Share
kishilik-hoquq-germaniye-merkel-ochuq-xet.jpg Германийә баш министири ангела меркелға йезилған очуқ хәт
RFA/Ekrem


12 - Июн башлинидиған германийә баш министири ангела меркелниң 3 күнлүк хитай зияритиниң қийинчилиқларға дуч келидиғанлиқи мәтбуатларниң ортақ қариши болмақта. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитайдики инсаний һәқ - һоқуқларниң дәпсәндә қилиниш мәсилисини тилға елишни тәләп қилишти.

Меркато хитай тәтқиқат мәркизиниң илгири сүрүшичә, ангела меркел һөкүмитиниң бу қетимқи хитай зиярити, хитай рәиси ши җинпиң ички сиясәт вә хәлқара дипломатийә җәһәттә зор дәриҗидә қопаллашқан бир вәзийәткә тоғра кәлгән.

Меркелниң хитай зиярити мунасивити билән 9 - июн берлинда чақирилған меркато хитай тәтқиқат мәркизиниң мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилған мәзкур органниң мәсули себастиян хайилман, германийә - хитай оттурисидики мунасивәтниң бундин кейин соғуқчилиқлардин халий бир мунасивәт болалмайдиғанлиқини илгири сүргән.

Униң сөзичә, явропа ширкәтлириниң хитайға мәбләғ селиши чәклимиләргә учраватқан, хитайниң һөкүмәтсиз тәшкилатларни башқуруш низами аваричиликләр туғдуруватқан, җәнубий хитай деңизи талаш - тартиши күчәйгән, кишилик һоқуқ зор дәриҗидә чекингән, нәтиҗидә, хитай һөкүмити дипломатийә вә ички сиясәттә барғансери қопаллишиватқан бир чағда елип берилған бу зиярәт, әсла илгирикидәк оңушлуқ болалмайдикән.

9 - Июн д у қ вә хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати бирләшмә баянат елан қилип, ангела меркелни бу қетимқи зияритидә хитайниң уйғур диярида елип бериватқан бастуруш сиясәтлирини тәнқидләшкә чақирди.

Д у қ иҗраийә комитети рәиси долқун әйса әпәнди бу һәқтә тохталғанда, мәзкур баянатни елан қилиштики мәқсәт вә униң мәзмунини шәрһләп өтти. Долқун әйса әпәнди йәнә, меркел ханимиң илһам тохти қолға елинғанда, уни қоюп бериш һәққидә ахбарат васитилиригә пикир баян қилғанлиқиниму хәттә униң сәмигә селип өткәнликини ейтти.

Хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати 9 - июн күни д у қ билән бирләшмә баянат елан қилип болғандин кейин, 81 - номурлуқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилған. "хитайниң әрзан мал експорти кишилик һоқуқни дәпсәндә қилмақта" намлиқ бу доклатта хитай експорт қиливатқан металлургийә вә тоқумичилиқ саһәсидики әрзан малларниң әмәлийәттә тибәт, уйғур, моңғул хәлқлириниң еғир дәпсәндичиликләргә учришини шәрт қиливатқанлиқи оттуриға қоюлған. Хитай явропа вә дуняни тәминләватқан, хитайни сәмритиватқан нурғунлиған тәбиий байлиқларниң уйғур дияри, тибәт вә җәнубий моңғулийә тупрақлиридин чиқиватқанлиқини әскәрткән.

Доклатта, хитайниң сода риқабити үчүн уйғур, тибәт, моңғул хәлқлириниң һәссиләп бәдәл төләватқанлиқи тилға елинип, бу миллий районлардики дәря, тупрақ, һаваларниң еғир дәриҗидә булғанғанлиқи, земин екологийәсиниң вәйран қилинғанлиқи, хитай тилға еливатқан аталмиш тәрәққиятта, бу милләтләрниң несивиси йоқлуқи, етираз билдүргүчиләрниң қамиливатқанлиқи, етиливатқанлиқи, бастуруватқанлиқи баян қилинған һәмдә әлмисақтин кишилик һоқуқни бу қәдәр еғир дәпсәндә қилған иккинчи бир һакимийәтниң болуп бақмиғанлиқи тәкитләнгән.

Доклатта йәнә уйғур или үстидә тохталғанда мундақ дейилгән: "хитайниң йеңи санаәт карханилири муқимсиз болған уйғур, тибәт, моңғул районлириға қурулғандин кейинки реаллиқ шуки, улар кәмситилип, өз вәтәнлиридә аз санлиқ милләт һалиға келип қалди. Чүнки, хитайдин бир завут йөткәлсә, униңға әгишип миңларчә көчмән биргә келиду. Бу һал муқәррәр нопус қурулмисида өзгириш ясайду. Ақивәттә, хитай һөкүмити өзлириниң булғима чиқиридиған, зәһәрлик болған завутлириниң һәммисини уйғур дияриға йөткиветип, муһит мәсилисидин қутулди. Сиз илгири бейҗиңда көргән туманни бүгүн қәшқәр, үрүмчидә —уйғурларниң пайтәхтидә көрисиз, һечкимму әлмисақтин бу қәдәр булғанған һавани башқа бир йәрдә көрүп бақмиған."

Хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати асия ишлири бөлүминиң мәсули улрич делиюс әпәнди бу хусуста тохтилип, юқириқи доклатни меркел ханим хитай зияритини башлаштин илгири елан қилип, уни хитай зиярити мәзгилидә уйғурлар, тибәтликләр, җәнубий моңғулийәликләр мәсилисини оттуриға қоюшқа дәвәт қилғанлиқини билдүрди.

У шуларни тилға алди: "биз хетимиз вә доклатимизда, уйғурларниң бу йилқи рамизандиму еғир чәклимиләргә учраватқанлиқини, уйғурларниң сақал - бурт қоюш, ромал артиштәк әқәллий инсаний һәқлириниңму қолидин тартип елинғанлиқини, германийә һөкүмитиниң иқтисадий тәрәққият билән биргә, кишилик һоқуқ тәрәққиятиғиму көңүл бөлүш мәҗбурийити барлиқини әскәртип, меркел һөкүмитиниң уйғурлар мәсилисигә сәл қаримаслиқини тәләп қилдуқ."

Меркато хитай тәтқиқат мәркизиниң мәсули себастиян хайилман меркелниң хитай зиярити мунасивити билән 9 - июн мухбирларни күтүвелиш йиғинида қилған сөзидә "кәлгүси айлар, йилларда германийәниң хитай билән болған мунасивити җиддийлишиду" дегән вә берлин һөкүмитини мәйданини ениқ ипадиләп, хитайға нисбәтән қаттиқ позитсийәдә болушни тәвсийә қилған.

У мундақ дегән: "бизниң байқишимизчә, хитайниң дипломатийә сияситиниң нишани вә истратегийәсидә маһийәтлик өзгириш болди. Мәсилән: хитайниң җәнубий деңиз ғовғасидики қилмишлирида қәстәнлик бар."

У йәнә, хитай иқтисадиниң тәрәққий қилишиға әгишип, әркинлик, кишилик қәдир - қиммәт ғайисидин барғансери узақлишип кәткәнликини, бәлки уни набут қилғанлиқини, германийә билән хитай оттурисидики мунасивәтниң аллиқачан қизил сизиқтин өтүп кәткәнликини, хитайниң һөкүмәтсиз тәшкилатларни башқуруш низамиға охшаш қобул қилғили болмайдиған чарә - тәдбирләр билән чәтәл карханилирини йәкләватқанлиқини вә риқабәтчилиригә өч елиш позитсийисидә муамилә қиливатқанлиқини тәкитлигән.

Меркелниң бу қетимқи хитай зияритидин илгири, көплигән кишилик һоқуқ тәшкилатлири хәтләр йезип, униң хитай рәһбәрлири билән болған сөһбәтләрдә уйғур, тибәт, моңғул хәлқлири учраватқан һәқсизлиқларни чоқум тилға елишини тәләп қилишқан.

Баш штаби германийәдики "моңғулийә хәлқ партийиси" ниң рәиси тәмсилто әпәндиму өзлириниң хәт йезип, хитайдики азсанлиқ милләтләр учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики тоғрулуқ меркелниң хитай зиярити мәзгилидә пикир баян қилиш илтимасини оттуриға қойғанлиқини, хәтлиридә уйғур зиялийси илһам тохти тоғрилиқму алаһидә тохталғанлиқини тилға алди.

У сөзидә мундақ деди: "илһам тохти хитай - уйғур милләтлири оттурисидики тоқунушни тинч йоллар билән һәл қилишни тәкитлигән мөтидил идийидики бир зиялий иди. Хитай һөкүмитидә һәрқандақ өктичиниң мәвҗутлуқиға иҗазәт бәрмәйдиған рәзил сиясәт болғач, униңға хитай қанунлири рамкисидики пикирлири үчүнму муддәтсиз қамақ җазаси бәрди. Буниңдин хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң қайси дәриҗигә йәткәнликини көргили болиду. Меркел һөкүмити бу нуқтини ениқ чүшиниши вә хитайда өзлириниң қиммәт қаришини дадил оттуриға қоюши лазим, дәп қараймән."

Бу қетимқи зиярәт баш министир ангела меркелниң хитайға елип барған 9 - қетимлиқ зиярити болуп, у һәр қетимқи зияритидә кишилик һоқуқ мәсилисини тилға елип кәлгән.

Германийә әдлийә министири һейко гәрчә бу қетимқи зиярәттә иқтисадий келишимләр асасий тема болсиму, меркелниң йәнила кишилик һоқуқ мәсилисидин өзини қачуралмайдиғанлиқини оттуриға қойған. Бирақ, көзәткүчиләр буниң нөвәттики хитай рәһбәрлиригә тәсир көрситәлишигә гуман билән қарайдикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт