Kishilik hoquq teshkilatliri mérkéldin Uyghurlar mesilisini otturigha qoyushni telep qildi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-06-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniye bash ministiri an'géla mérkélgha yézilghan ochuq xet
Gérmaniye bash ministiri an'géla mérkélgha yézilghan ochuq xet
RFA/Ekrem


12 - Iyun bashlinidighan gérmaniye bash ministiri an'géla mérkélning 3 künlük xitay ziyaritining qiyinchiliqlargha duch kélidighanliqi metbu'atlarning ortaq qarishi bolmaqta. Kishilik hoquq teshkilatliri xitaydiki insaniy heq - hoquqlarning depsende qilinish mesilisini tilgha élishni telep qilishti.

Mérkato xitay tetqiqat merkizining ilgiri sürüshiche, an'géla mérkél hökümitining bu qétimqi xitay ziyariti, xitay re'isi shi jinping ichki siyaset we xelq'ara diplomatiye jehette zor derijide qopallashqan bir weziyetke toghra kelgen.

Mérkélning xitay ziyariti munasiwiti bilen 9 - iyun bérlinda chaqirilghan mérkato xitay tetqiqat merkizining muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilghan mezkur organning mes'uli sébastiyan xayilman, gérmaniye - xitay otturisidiki munasiwetning bundin kéyin soghuqchiliqlardin xaliy bir munasiwet bolalmaydighanliqini ilgiri sürgen.

Uning söziche, yawropa shirketlirining xitaygha meblegh sélishi cheklimilerge uchrawatqan, xitayning hökümetsiz teshkilatlarni bashqurush nizami awarichilikler tughduruwatqan, jenubiy xitay déngizi talash - tartishi kücheygen, kishilik hoquq zor derijide chékin'gen, netijide, xitay hökümiti diplomatiye we ichki siyasette barghanséri qopallishiwatqan bir chaghda élip bérilghan bu ziyaret, esla ilgirikidek ongushluq bolalmaydiken.

9 - Iyun d u q we xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati birleshme bayanat élan qilip, an'géla mérkélni bu qétimqi ziyaritide xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan basturush siyasetlirini tenqidleshke chaqirdi.

D u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, mezkur bayanatni élan qilishtiki meqset we uning mezmunini sherhlep ötti. Dolqun eysa ependi yene, mérkél xaniming ilham toxti qolgha élin'ghanda, uni qoyup bérish heqqide axbarat wasitilirige pikir bayan qilghanliqinimu xette uning semige sélip ötkenlikini éytti.

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati 9 - iyun küni d u q bilen birleshme bayanat élan qilip bolghandin kéyin, 81 - nomurluq kishilik hoquq doklatini élan qilghan. "Xitayning erzan mal éksporti kishilik hoquqni depsende qilmaqta" namliq bu doklatta xitay éksport qiliwatqan métallurgiye we toqumichiliq sahesidiki erzan mallarning emeliyette tibet, Uyghur, mongghul xelqlirining éghir depsendichiliklerge uchrishini shert qiliwatqanliqi otturigha qoyulghan. Xitay yawropa we dunyani teminlewatqan, xitayni semritiwatqan nurghunlighan tebi'iy bayliqlarning Uyghur diyari, tibet we jenubiy mongghuliye tupraqliridin chiqiwatqanliqini eskertken.

Doklatta, xitayning soda riqabiti üchün Uyghur, tibet, mongghul xelqlirining hessilep bedel tölewatqanliqi tilgha élinip, bu milliy rayonlardiki derya, tupraq, hawalarning éghir derijide bulghan'ghanliqi, zémin ékologiyesining weyran qilin'ghanliqi, xitay tilgha éliwatqan atalmish tereqqiyatta, bu milletlerning nésiwisi yoqluqi, étiraz bildürgüchilerning qamiliwatqanliqi, étiliwatqanliqi, basturuwatqanliqi bayan qilin'ghan hemde elmisaqtin kishilik hoquqni bu qeder éghir depsende qilghan ikkinchi bir hakimiyetning bolup baqmighanliqi tekitlen'gen.

Doklatta yene Uyghur ili üstide toxtalghanda mundaq déyilgen: "Xitayning yéngi sana'et karxaniliri muqimsiz bolghan Uyghur, tibet, mongghul rayonlirigha qurulghandin kéyinki ré'alliq shuki, ular kemsitilip, öz wetenliride az sanliq millet haligha kélip qaldi. Chünki, xitaydin bir zawut yötkelse, uninggha egiship minglarche köchmen birge kélidu. Bu hal muqerrer nopus qurulmisida özgirish yasaydu. Aqiwette, xitay hökümiti özlirining bulghima chiqiridighan, zeherlik bolghan zawutlirining hemmisini Uyghur diyarigha yötkiwétip, muhit mesilisidin qutuldi. Siz ilgiri béyjingda körgen tumanni bügün qeshqer, ürümchide —Uyghurlarning paytextide körisiz, héchkimmu elmisaqtin bu qeder bulghan'ghan hawani bashqa bir yerde körüp baqmighan."

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati asiya ishliri bölümining mes'uli ulrich déliyus ependi bu xususta toxtilip, yuqiriqi doklatni mérkél xanim xitay ziyaritini bashlashtin ilgiri élan qilip, uni xitay ziyariti mezgilide Uyghurlar, tibetlikler, jenubiy mongghuliyelikler mesilisini otturigha qoyushqa dewet qilghanliqini bildürdi.

U shularni tilgha aldi: "Biz xétimiz we doklatimizda, Uyghurlarning bu yilqi ramizandimu éghir cheklimilerge uchrawatqanliqini, Uyghurlarning saqal - burt qoyush, romal artishtek eqelliy insaniy heqliriningmu qolidin tartip élin'ghanliqini, gérmaniye hökümitining iqtisadiy tereqqiyat bilen birge, kishilik hoquq tereqqiyatighimu köngül bölüsh mejburiyiti barliqini eskertip, mérkél hökümitining Uyghurlar mesilisige sel qarimasliqini telep qilduq."

Mérkato xitay tetqiqat merkizining mes'uli sébastiyan xayilman mérkélning xitay ziyariti munasiwiti bilen 9 - iyun muxbirlarni kütüwélish yighinida qilghan sözide "Kelgüsi aylar, yillarda gérmaniyening xitay bilen bolghan munasiwiti jiddiylishidu" dégen we bérlin hökümitini meydanini éniq ipadilep, xitaygha nisbeten qattiq pozitsiyede bolushni tewsiye qilghan.

U mundaq dégen: "Bizning bayqishimizche, xitayning diplomatiye siyasitining nishani we istratégiyeside mahiyetlik özgirish boldi. Mesilen: xitayning jenubiy déngiz ghowghasidiki qilmishlirida qestenlik bar."

U yene, xitay iqtisadining tereqqiy qilishigha egiship, erkinlik, kishilik qedir - qimmet ghayisidin barghanséri uzaqliship ketkenlikini, belki uni nabut qilghanliqini, gérmaniye bilen xitay otturisidiki munasiwetning alliqachan qizil siziqtin ötüp ketkenlikini, xitayning hökümetsiz teshkilatlarni bashqurush nizamigha oxshash qobul qilghili bolmaydighan chare - tedbirler bilen chet'el karxanilirini yeklewatqanliqini we riqabetchilirige öch élish pozitsiyiside mu'amile qiliwatqanliqini tekitligen.

Mérkélning bu qétimqi xitay ziyaritidin ilgiri, köpligen kishilik hoquq teshkilatliri xetler yézip, uning xitay rehberliri bilen bolghan söhbetlerde Uyghur, tibet, mongghul xelqliri uchrawatqan heqsizliqlarni choqum tilgha élishini telep qilishqan.

Bash shtabi gérmaniyediki "Mongghuliye xelq partiyisi" ning re'isi temsilto ependimu özlirining xet yézip, xitaydiki azsanliq milletler uchrawatqan kishilik hoquq depsendichiliki toghruluq mérkélning xitay ziyariti mezgilide pikir bayan qilish iltimasini otturigha qoyghanliqini, xetliride Uyghur ziyaliysi ilham toxti toghriliqmu alahide toxtalghanliqini tilgha aldi.

U sözide mundaq dédi: "Ilham toxti xitay - Uyghur milletliri otturisidiki toqunushni tinch yollar bilen hel qilishni tekitligen mötidil idiyidiki bir ziyaliy idi. Xitay hökümitide herqandaq öktichining mewjutluqigha ijazet bermeydighan rezil siyaset bolghach, uninggha xitay qanunliri ramkisidiki pikirliri üchünmu muddetsiz qamaq jazasi berdi. Buningdin xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikining qaysi derijige yetkenlikini körgili bolidu. Mérkél hökümiti bu nuqtini éniq chüshinishi we xitayda özlirining qimmet qarishini dadil otturigha qoyushi lazim, dep qaraymen."

Bu qétimqi ziyaret bash ministir an'géla mérkélning xitaygha élip barghan 9 - qétimliq ziyariti bolup, u her qétimqi ziyaritide kishilik hoquq mesilisini tilgha élip kelgen.

Gérmaniye edliye ministiri héyko gerche bu qétimqi ziyarette iqtisadiy kélishimler asasiy téma bolsimu, mérkélning yenila kishilik hoquq mesilisidin özini qachuralmaydighanliqini otturigha qoyghan. Biraq, közetküchiler buning nöwettiki xitay rehberlirige tesir körsitelishige guman bilen qaraydiken.

Toluq bet