Közetküchiler xitay hökümitining Uyghur élida muqimliq berpa qilishi qéyin, dep qarimaqta

Muxbirimiz irade
2013-08-09
Share
pichan-lukchun-qaralliq-saqchi.jpg Pichan lükchünde yüz bergen saqchixanigha hujum qilish weqesidin kéyin, yolda charlash élip bériwatqan qoralliq saqchi. 2013-Yili 27-iyun.
AFP

Yéqinda Uyghur élida keyni - keynidin meydan'gha kelgen weqeler rayon xewpszlikini közitiwatqan küzetküchilerning diqqitini alahide tartti.

Bügün xelq'ara xewpsizlikni közitish tetqiqat orni Uyghurlar heqqide élan qilghan mulahiziside rayon xewpsizliki mesilisi üstide nuqtiliq toxtalghan bolup, ular rayondiki étnik sürkilishni ayiqi chiqmaydighan bir chember aylinishigha oxshatqan. Shundaqla ular Uyghurlar bilen xitay hökümitining munasiwitining bir - birige ishenmeydighan ikki dölet munasiwitige oxshap qalghanliqini bildürgen. Töwende bu mulahize maqalisining mezmunini muxbirimiz iradedin anglighaysiler.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, Uyghur élide yéqindin buyan toxtimay weqe meydan'gha kelgendin kéyin, Uyghur éli heqqide herqaysi xelq'ara metbu'atlarda, tetqiqat organlirining tor betliride nurghun mulahiziler élan qilinishqa bashlidi. Mulahizilerde közetküchiler yüz bériwatqan weqelerge némining seweb boluwatqanliqi üstide pikir yürgüzüp, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini tenqid qilghan shundaqla xitay hökümiti Uyghurlargha qaratqan siyasitini özgertishke chaqirghan idi. Emma yene bezi mulahizilerde bolsa közetküchiler buning peqet xitay hökümitining kishilik hoquqni depsende qilishi bilenla munasiwetlik emeslikini, Uyghur élida muqimliq yaritishining undaq asan'gha toxtimaydighanliqini ilgiri süridu.

Mesilen, yéqinda bash dériktori italiyediki xelq'ara xewpszlikni közitish tetqiqat orni teripidin élan qilin'ghan “Xitay hökümitining Uyghur élidiki xewpsizlik délighulluqi we muqimliq berpa qilish” mawzuluq maqalide xitay hökümiti bilen Uyghurlar yaki Uyghur élining munasiwitining xuddi bir - birige ishenmeydighan, biri küchlinip ketse, yene biri özige tehdit hés qilidighan we ayiqi chiqmaydighan chember aylinishigha oxshaydighan ikki dölet munasiwitige oxshitilghan. Uningda Uyghurlarning yéqin tarixta bu rayonda dölet qurghan xelq ikenliki, 1949 - yilidin kéyin resmiy yosunda xitay kommunist hökümitining bashqurushigha ötkenliki, bu rayonning 5 musulman dölet bilen chégrilinidighan, nurghunlighan istratégiyilik ehmiyetke ige yer asti bayliqlirigha mol zéminliqi, shunga bu rayonning xitayning énirgiye xewpszliki üchün hel qilghuch ehmiyetke ige ikenliki bildürülgen.

Uningda éytilishiche, del mushundaq sewebler tüpeylidin Uyghurlarning musteqilliqqe qarap ilgirileydighan herqandaq bir herikiti xitay hökümitining istratégiyilik ehmiyetke ige rayondiki xewpsizlikini tehdit astigha alsa, xitay hökümitining özining rayondiki istratégiyilik menpe'etini saqlap qélish üchün qiliwatqan bésim we dini cheklime siyasetliri, toxtimay kéliwatqan xitay köchmenliri Uyghurlarning xewpsizlikige tehdit peyda qilmaqta. Xitay hökümiti pan türkizm we pan islamizmni Uyghurlarning musteqilliq idiyisning asasi dep qarighanliqtin rayonda dinni chekleydighan nurghun belgime - siyasetlerni chiqirip, hetta Uyghur erlirini saqal qoyushtin, ayallarni yaghliq chégishtin cheklimekte. Uyghurlarning milliy we diniy kimlikige biwaste qilin'ghan bu hujum bolsa Uyghurlarning bixeterlik tuyghusini ilgirilep azaytmaqta.

Maqalide ilgiri sürülüshiche, xitay hökümitining rayondiki menpe'etlirini kapalet astigha élish üchün rayon'gha xitay köchmenlerni yötkishi, muhim xizmet orunlirini Uyghurlargha bermesliki, ish bazirida Uyghurlarning chetke qéqilishi, rayondiki tereqqiyattin paydini xitaylarning élishi we netijide türlük qarshiliq, naraziliq heriketlirining meydan'gha kélishi hemmisi xitay hökümitining rayonni qoldin chiqirip qoyushtin ensirewatqanliqidin kélip chiqiwatqan bir aqiwet. Shunga xitay hökümiti rayondiki étnik sürkilishlerni we toqunushlargha térror katigoriyigisige kirgüzüsh arqiliq muqimliq yaritishni yeni özining menpe'etini, rayondiki xitay puqralirining menpe'etini qoghdaydighan muqimliqni yaritishni közleydiken. Uningda bu heqte mundaq déyilgen:

- Xitay hökümiti xelq'ara térrorluqqa qarshi urush dégen sözni tallap turup, Uyghurlarning herikitini, Uyghur aktiplarni xelq'ara térrorgha baghlidi. Xitay hökümiti bu jehette amérika bilen hemkarlishishqa urun'ghan bolsimu, emma amérika nahayiti ochuq qilip, zorawanliqni waste qilmighan musteqilliq heriketlirini térrorluq katigoriyisige kirgüzüshke bolmaydu, dédi. Uyghur élida yüz bergen weqelerning xaraktérimu térrorluq heriketlirige meyli kölem, meyli shekil jehettin oxshimaydu. U hergizmu xitay döliti üchün tehdit peyda qilidighan derijide emes. Xitay da'iriliri rayonda yüz bergen weqelerni térror katigoriyigisige kirgüzüsh arqiliq peqetla özlirining Uyghur élida élip bériwatqan qattiq zerbe bérish heriketlirini qanunlashturmaqchi boluwatidu.

Maqalide, xitay hökümitining rayonda qattiq bixeterlik tedbirlirini yolgha qoyghanliqi, 24 sa'etlik saqchi charlaydighanliqi, dawamliq élip bérilidighan qattiq zerbe bérish heriketlirining Uyghur élida kishilik hoquqning qattiq depsende qilinishigha yol échiwatqanliqini bildürülgendin kéyin, töwendiki xulase chiqirilghan:

- Uyghur élidiki étnik sürkilish tolimu murekkep bir ehwal. Her ikki tereptin sürkilishke seweb bolidighan amillar mewjut. Xitay üchün gé'o'istratégiyilik ehmiyetke ige bu rayonning musteqil bolush éhtimalliqi xitay hökümitini qattiq endishige sélish bilen birge, uning rayondiki menpe'etlirini qattiq tehdit astigha almaqta. Elwette Uyghurlarningmu özini xewp ichide hés qilish üchün yetküdek sewebi bar. Ularning kimliki hujumgha uchrimaqta, tili cheklenmekte, yaxshi xizmetlerge érishish pursitidin mehrum qaldurulmaqta. Uning üstige xitay hökümiti Uyghurlargha chet'ellik térrorchi qalpiqini kiygüzüp, özlirining siyasi'etlirini qanunlashturushqa urunmaqta. Emma, xitay hökümitining bu heriketliri uning qanuniyliqi we kishilik hoquqqa bolghan hörmitige nisbeten intayin zor shübhe peyda qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet