Қирғизистандики уйғурлар хитайниң уйғур елидики сияситигә наразилиқ билдүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015.10.08
oktebir-matem-kuni-bishkek-305.jpg 1-Өктәбирни “матәм күни” дәп елан қилған дуня уйғурлири билән бир қатарда қирғизистанлиқ уйғурлар өткүзгән матәм йиғинидин көрүнүш . 2015-Йили 1-өктәбир, бишкәк.
RFA/Oyghan

Мәлумки, оттура асияда узун йиллардин бери истиқамәт қиливатқан уйғурларни өз ана тилини, өрп-адәтлирини сақлап қелиш, мәдәнийитини, маарипини раваҗландурушқа охшаш мәсилиләр билән бир қатарда, тарихий вәтинидики қериндашлириниң бүгүнки әһвалиму биарам қилмақта. Болупму қазақистанлиқ вә қирғизистанлиқ уйғурлар бу мәмликәтләрдики сөз әркинлики вә демократийә қәдрийәтлиридин пайдиланған вә йәрлик қанунларға әмәл қилған һалда, хитай даирилириниң уйғур елида елип бериватқан миллий сияситигә өзлириниң қаттиқ наразилиқини билдүрүш паалийәтлирини өткүзмәктә. Әнә шуларниң бири хитай хәлқ җумһурийитиниң қурулғанлиқиниң 66 йиллиқ мунасивити билән өтти. 1-Өктәбирни “матәм күни” дәп елан қилған дуня уйғурлири билән бир қатарда қирғизистанлиқ уйғурларму йеқинда бишкәк шәһиридә матәм йиғини өткүзди. “иттипақ” җәмийитиниң уюштуруши билән шәһәр вә униң әтрапидики йезилардин болуп 250 киши бир йәргә җәм болуп, хитай һөкүмитигә наразилиқ билдүрди.

“иттипақ” җәмийитиниң рәиси артиқ һаҗийефниң риясәтчиликидә өткән мәзкур хатириләш мурасими әркинлик вә азадлиқ үчүн шеһит болғанларға атап хәтмә қуран оқуш билән башланди. Асасий доклат билән сөзгә чиққан дуня уйғур қурултийиниң қирғизистан бойичә вәкили розимуһәммәт абдулбақийеф, шундақла “иттипақ” гезитиниң баш муһәррири, пәлсәпә пәнлириниң намзати әкбәрҗан бавудуноф, әдлийә хадими турсун ислам вә башқилар хитай һакимийитиниң уйғур елини ишғал қилған 1949-йилдин башлап та бүгүнки күнгичә йүргүзүватқан қирғинчилиқ, ассимилятсийә, бастуруш вә башқиму рәзил сиясәтлирини паш қилди.

Радиомиз зияритини қобул қилған дуня уйғур қурултийиниң қирғизистан бойичә вәкили розимуһәммәт абдулбақийеф мәзкур мурасим һәққидә тохтилип, мундақ деди: “бизму, уйғур җамаити, әл қатари дуня уйғур қурултийиниң чақириқиға асасән 1-өктәбир күни қирғизистанда матәм күни өткүздуқ. Чүнки бу чақириқта өзүңлар яшаватқан йәрләрдә шу йәрдики әһвалға қарап, шу йәрниң қанунлириға бойсунуп, паалийәт өткүзүңлар дегәнлики үчүн, тойларни тохтитишни елан қилдуқ. 1-Чесла қирғизистанда хәлқ һеч йәрдә той, тәвәллуд вә башқа нәрсиләрни өткүзгини йоқ шундақла бу күни ‛иттипақ‚ рәиси артиқ һаҗим башлиқ аламедин микрорайонида 250 чә адәм йиғилди. У хитай үчүн байрам болса, биз уйғурлар үчүн матәм болуп, шу асаста доклатлар қилип, хәлққә чүшәндүрүп, мушу паалийәтләрни елип бардуқ.”

Зияритимизни қобул қилған пешқәдәм зиялий турсун ислам болса, мурасимда асасий сөз қилғанлардин ташқири йәнә сөзгә чиққан ақсақалларниң, шәрқий түркистан инқилаби қатнашқучилириниң хитайниң қандақ қилип уйғур елиға кирип кәлгәнлики, бу җәрянда уларниң қандақ қувлуқ-шумлуқларға қилғанлиқи тоғрилиқ өз әслимилирини оттуриға қойғанлиқини ейтип, мундақ деди: “1949-йили хитай армийиси уйғуристанни бесивалғандин кейин, уйғурлар җим яттиму? яқ, җим ятқини йоқ. Алди билән 1950-йили қумулда хитай армийисиниң алдини тосуп, җәң қилған уйғур лидерлири, андин осман батур қазақлар билән бирлишип туруп җәң қилип, хитайларни наһайити чөчүткән. Уйғурлар һазирғичә қолида қорал болмисиму, пидаийлиқ билән өзиниң һоқуқлирини өзи қоғдап һәрикәт қиливатиду. Демәк, уйғур хәлқи пәқәт ухлап қалғини йоқ, қолидин кәлгән қаршилиқни қиливатиду, һеч қачан хитайларға баш әгмәйду. Һазирқи теңиватқан аталмиш аптономийиси сахта бир аптономийә. Андин номус қилмай ақ ташлиқ китабни чиқирипту. Бу ақ ташлиқ китабта уйғурлар наһайити бай яшаватиду, инсан һоқуқи наһайити һимайә қилинди дәпту, хитай мәркизий һөкүмити шинҗаңға бир йерим тирилйон пул ярдәм бәргән дәйду, амма ‛сән бир йерим тирилйон пулни берипсән, уйғуристанниң байлиқини қанчилик тошудуң, у тоғрилиқ сөз қилалмамсән?‚ дегән соалларму болди.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.