Пәтра колонкониң үрүмчи вә қәшқәрдә көргән, билгәнлири (1)


2014-05-09
Share
Xitay-qoralliq-saqchi-urumqi-kocha-305 Бүгүн, 13 - ийул, үрүмчидә 2 уйғурни етип өлтүргән вә бирини йариландурған нәқ мәйданни сақлап турған 2 хитай сақчиси.
AFP Photo

Германийилик сиясий ахбаратчи петра колонко 30 - април пойиз истансиси вәқәси мәзгилидә үрүмчидә болуп, униң йеқинда франкфурт мәҗмуәсидә елан қилған "ши җинпиңниң террорға қарши уруши" намлиқ мақалисидә үрүмчи вә қәшқәрниң нөвәттики реал вәзийити әкс әттүрүлгән.

Шәрқий асия сиясий ахбаратчиси пәтра колонко ханим "ши җинпиңниң террорға қарши уруши" намлиқ мақалисини мундақ башлиған: "хитайниң дөләт рәһбири ши җинпиң шинҗяң бөлгүнчилиригә қаттиқ зәрбә беришни қанат яйдуриватиду. Охшаш бир вақитта, уйғурларниң миллий кәмситишкә қарши нәпрәтлири күчәймәктә. Уйғурларниң зорлуққа таянған һуҗумлири бүгүн һәтта хитай хәлқ җумһурийитиниң йүрикигичә йетип барди."

У сөзини давамлаштуруп "байрам күнлири үрүмчидики уйғурлар районида, мәйли мәсчиткә кириватқан әр болсун яки сода - сетиқ үчүн базарға чиққан аял болсун, һәммиси хитай сақчилириниң назаритидин өтмәй қалмайду" дәйду. Петра ханим хитай рәиси ши җинпиң үрүмчидә зиярәт елип бериватқан мәсчитниң алдиға кәлгән болуп, у мәсчит әтрапиниң муһапизәт вәзийитини мундақ тәсвирләйду:

"мәсчит алдиға бәш данә сақчи аптомобили тохтитилған болуп, толуқ қоралланған сақчилар җиддий һаләттә иди. Мәсчитниң чоң базар тәрәпкә қариған ян мәйданиға йешил төмүр решаткиларни қалған қилип пилимотлирини бәтләп турған бәш қатар машинилашқан қошун турғузулған. Бешиға яғлиқ чәккән вә миллийчә кейингән бир уйғур алий мәктәп оқуғучиси нәпрәтләнгән һалда: "җуңголуқларниң нәзиридә биз һәммимиз оғри вә террорчи" деди."

Петра ханим бу уйғур қизиниң йәнә "биз уйғурлар үчүн чәклимиләр бәк көп. Әмма, бу бизниң дөлитимиз" дегәнликини баян қилиду. Йәни, хитай рәиси ши җинпиң зиярәт қиливатқан мәсчитниң алдида, санақсиз қораллиқ хитай күчлириниң йенида туруп, чәтәллик мухбирниң зияритини қорқмай қобул қилған бир уйғур қизи һеч әндишисиз өз вәтинини "бу бизниң дөлитимиз" дейәләйду. Шәрқий асия сиясий ахбаратчиси пәтра ханим буниң үчүнму "ши җинпиңниң террорға қарши уруши" намлиқ мақалисидә бу уйғур қизиниң сөзини өзиниң узун мақалисиниң муқәддимисигә кириш сөз орнида бериду.

Мақалида баян қилишичә, аптор бир хитай такси шопуриниң аптомобилиға олтуруп дөңкөврүккә қарап маңиду. Хитайларниң уйғурлар мәркәзлишип олтурақлашқан бу районға келиштин қорқидиғанлиқини петра ханим шопурниң сөзлирини аңлиғандин кейинла билиду. Хитай шопур униңға шундақ дәйду "сиз растинла әрдавчавға бармақчиму? у йәрдә уйғурлар яшайду. Сиз уйғурларниң қандақ бир инсанлар болғанлиқини әсла билмәйсиз. Нәрсә - керәклириңизгә диққәт қилиң."

Бу йәрдә, 2009 - йили 5 - июл күни бу районда уйғурлар билән хитайлар арисида қанлиқ тоқунуш болғанлиқи, тоқунушта 200 адәм өлгәнлики һәмдә үрүмчи аһалисиниң бәш йил бурунқи шу қанлиқ паҗиәниң вәһимисидин һазирғичә қутулалмиғанлиқи, хитайларниң уйғурлардин һүркийдиғанлиқи, дөңкөврүккә келиштин қорқидиғанлиқи тилға елиниду. 5 - Июл вәқәси "хитай хәлқ җумһурийити тарихидики әң зор ерқий тоқунуш" дәп атилиду.

Д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди, бу мақалидә илгири сүрүлгән асасий идийә һәққидә өз тәсиратини баян қилип "мақалә уйғурларниң мустәқиллиққә болған зариқишини яхши ипадиләп бәргән" деди.

"ши җинпиңниң террорға қарши уруши" намлиқ мақалиниң "нурғун кишиләр хитайчә бирму хәт билмәйду" дәп исим қоюлған биринчи бөлики "хитай һөкүмити һәқиқий муқимлиқ шуари астида қаттиқ бастуруш тәдбирини қанат яйдурди. Үрүмчи кочилирида толуқ қоралланған төмүр қалпақлиқ сақчиларниң һәммила йәрдә чарлаш елип бериватқанлиқини көргили болиду. Камера орнитилмиған бирму йәр йоқ. Мана мушундақ бир муһитта, үрүмчи пойиз истансисида 30 - април күни йәнә бир қетимлиқ һуҗум йүз бәрди" дегән җүмлә билән башлинип, вәқәдә 3 адәмниң өлгәнлики, 79 адәмниң яриланғанлиқи тилға елиниду. Мақалидә, үрүмчи шәһиридики сотсиялистик дөләтләр услубида селинған анда - санда сақлинип қалған қәдимий биналарни, бу шәһәрдики мәсчит мунарлирини, ақличәк вә доппа кейгән уйғурларни һесапқа алмиғанда, булғанған һава һәм қатнаш қистаңчилиқи, игиз имарәтлири, санаәт районлири билән хитай шәһәрлиридин һеч пәрқи қалмиғанлиқи, бу юртниң уйғур аптоном райониниң мәркизи икәнликигә ишәнгүдәк бир алаһидиликниң көзгә челиқмайдиғанлиқи баян қилиниду. Ресторан, дуканларниң вевискисиға уйғурчә йезиқ йезилған, һавада кавапниң мәззилик һиди пурап туридиған уйғурлар райони билән хитайлар райони арисида рошән пәрқ барлиқи әскәртилип, бу йәрдики уйғурларниң хитайчә бирму һәрпни билмәйдиғанлиқи тилға елиниду.

Мақалиниң "нурғун вәқәләр җәнубта йүз бәргән" намлиқ 2 - бөликидә, хитай хәлқ җумһурийити бу йәрдә 1955 - йили уйғур аптонум районини қурғанда, бу земиндики нопусниң мутләқ көп қисминиң уйғурлар икәнлики, 70 - вә 80 - йиллардин башлап хитай һөкүмитиниң системилиқ көчмән йөткәш сияситиниң нәтиҗисидә райондики уйғурлар нопусиниң 41%кә чүшүп қалғанлиқи, хитайларниң 43%ни игиләйдиғанлиқи тәсвирлиниду. Уйғур аптонум райониниң рәиси уйғур болғандин башқа, униң үстидики барлиқ һоқуқниң хитайларниң қолиға мәркәзләшкәнлики ипадә қилиниду.

"ши җинпиңниң террорға қарши уруши" намлиқ мақалиниң 2 - бөликидә йәнә, советләр иттипақи парчиланғандин кейин, уйғурлар районида хитайға қарши һуҗум һәрикәтлири һәмдә ислам әқидисиниң әвҗ алғанлиқи, мустәқил шәрқий түркистан дөлити бәрпа қилишқа интилидиған бир күчниң бу әлдә һәрикәткә өткәнлики тәсвирлиниду. Шуниң билән биргә, 30 - вә 40 - йилларда уйғур илида мустәқил икки җумһурийәтниң яшап өткәнлики хатирилитилиду. Мақалә аптори петра колонко ханим уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секритари хуаң вейниму зиярәт қилған болуп, хуаң вей униңға алдинқи йили йүз қетимдин артуқ террорлуқ вәқәси йүз бәргәнликини, үч хил күчләрниң бәзидә пичақ билән, бәзидә қорал билән һөкүмәт сақчиханилири, хизмәт биналири һәмдә хизмәтчи хадимлириға һуҗум қилип еғир ақивәтләрни кәлтүрүп чиқарғанлиқини сөзләп бәргән вә бу хилдики вәқәләрниң уйғур илиниң җәнубида көпләп йүз бериватқанлиқини әскәрткән.

http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/chinas-unruheprovinz-xinjiang-xis-kampf-gegen-den-terror-12919226.html

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт