Qirghizistandiki Uyghur xanim-qizlirining namayish iradisidin qozghalghan talash-tartishlar

Ixtiyariy muxbirimiz féruze
2018-05-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Qirghizistan Uyghurliri "Ittipaq" jem'iyitining 8-qurultiyida re'is bolup saylan'ghan artiq hajiyéf sözde. 2014-Yili 19-aprél, bishkek.
Qirghizistan Uyghurliri "Ittipaq" jem'iyitining 8-qurultiyida re'is bolup saylan'ghan artiq hajiyéf sözde. 2014-Yili 19-aprél, bishkek.
RFA/Oyghan

4-Ayning 27-küni bélgiye paytexti biryusséldiki yawropa parlaménti aldida ötküzülgen "5000 Kishilik namayish" qa awaz qoshup, awstraliyede, amérikining washin'gton, san-fransisko, chikago we xyuston sheherliride, kanada paytexti ottawada, yaponiyede we rusiyening yéktérinaburg sheherliride xitaygha qarshi naraziliq namayishliri élip bérildi. Neq shu küni qirghizistan paytexti bishkek shehiride Uyghur xanim-qizlirining teshebbuskarliqi bilen qirghizistan jumhuriyiti aliy kéngishining aldida namayish ötküzüsh niyiti bilen 30 gha yéqin Uyghur qiz-ayalliri qedem tashlighan idi. Halbuki, namayish ötküzüshke hökümet tereptin resmiy ruxset élinmighan bolghachqa, namayish bashlanmastinla toxtitilip qoyuldi.

1991-Yili qirghizistan öz musteqilliqigha érishkendin kéyin türkiye, amérika qoshma shtatliri we bashqa döletler qatarida xitaymu qirghizistanda öz elchixanisini échip, qirghizistan bilen diplomatik munasiwetlerni ornatqan idi. 2001-Yili "Shangxey hemkarliq teshkilati" qurulghandin kéyin qirghizistan-xitay munasiwetliri herbiy, iqtisadiy we tébbiy sahelerde küchiyip bardi. 2017-Yili qirghizistanda we özbékistanda yéngi prézidént saylimi ötküzüldi. 2018-Yili özbékistan-qirghizistan we xitay ariliqida tömür yol tutashturulush pilani ishqa kirishtürülüp, qirghizistan-xitay munasiwetliri téximu yenimu küchiyishke bashlidi. Bu weziyet qirghizistandiki Uyghurlarning bezi pa'aliyetlirige melum bésimlarni peyda qilishqa bashlidi. Biz bu xil shara'itta qirghizistan Uyghurliri duch kéliwatqan bügünki weziyet we uning yüzlinishi heqqide uchur élish üchün qirghizistan jumhuriyiti hökümitige qarashliq xelq'ara munasiwetler we teshkilatlar idarisige muraji'et qilduq. 

Mezkur idaridiki bash xadim médét türkmenof, Uyghur xelqi bilen qirghiz xelqining qérindash xelq ikenlikini we ulargha qirghizistan dölitining qolidin kélishiche yardemde bolidighanliqini bildürdi, emma qirghizistan tashqi siyasitini döletning istratégiyilik menpe'itige qarita yürgüzüwatqanliqini körsitip ötti. U, bügünki künlerde xitayning qirghizistanning istratégiyilik shériki ikenlikini tekitlidi. U yene ilgiri qirghizistan tarixida ötküzülgen namayishlar netijiside malimanchiliqlar yüz bergenlikini, namayish toghriliq chiqirilghan bezi cheklimilerning peqet Uyghurlarghila emes, belki pütün qirghizistan puqraliri üchün ortaq ikenlikini izahlap ötti. 

Nöwette qirghizistanda 55 mingdin artuq Uyghur yashawatqan bolup, qirghizistandiki milletler ichide 5-orunni teshkil qilmaqta. Uyghurlar asassen bishkek shehiri we uning etrapliridiki yézilargha we kichik sheherlerge orunlashqan. Ularning bezi siyasiy pa'aliyetliri cheklen'gen bolsimu, emma ular öz medeniyitini, milliy-kimlikini saqlap qélish üchün tirishchanliq körsetmekte. Qirghizistan Uyghurliri yene dunya Uyghur qurultiyining pa'aliyetlirigimu aktip qatnashmaqta. Dunya Uyghur ayalliri komitétining ezasi cheshmem muxtarowa bu heqte öz pikirlirini bayan qildi.

15-Mart küni dunya miqyasida élip bérilghan "Bir awaz, bir qedem" namayishigha qirghizistan Uyghurliri "Ittipaq" jem'iyitining ayallar komitéti awaz qoshmaqchi idi, emma bu pa'aliyet qirghizistan hökümet tereptin cheklendi. Ular qirghizistan asasiy qanunigha hörmet qilip, bu namayishni emeldin qaldurdi. 27-Aprél küni yene xelchem mir'exetowaning shexsiy teshebbuskarliqida 30 yéqin Uyghur qiz-ayalliri uyushup, qirghizistan aliy kéngishining binasi aldida namayish ötküzüshni pilan qilghan idi.

Igilishimizche, qirghizistan hökümet da'iriliri bu namayishning qanunsizliqini, uning kütülmigen netijilerni élip kélishi mumkinlikini tilgha élip, qirghizistan Uyghurliri "Ittipaq" jem'iyitining re'isi artiq hajiyéfni agahlandurghan. 

Artiq hajiyéf Uyghur ayallirining aldigha chiqip ularni "Ittipaq" binasigha dewet qilip, ulargha sewrchanliq bilen chüshendürüsh bergen. Bu söhbette bolghan ayallar kéngishining re'isi reshidem emetxanowa ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini bayan qildi. 

Mezkur weqeler yüz bergenliktin qirghizistan Uyghurliri "Ittipaq" jem'iyitining re'isi artiq hajiyéf ijtima'iy taratqular arqiliq ochuq bayanat élan qildi. Artiq hajiyéf sherqiy türkistanda boluwatqan naheq qirghinchiliqlargha, heqsizliqlargha, xitay yürgüzüwatqan basturush siyasetlirige pütün wujudi bilen qarshi turidighanliqini, emma qirghizistanning hazirqi mewjut weziyitide ne bishkektiki xitay elchixanisi aldida, ne qirghizistan hökümet organliri aldida namayish élip bérish mumkinchilikining yoqluqini bildürdi.

Epsuski, bu ehwallar qirghizistan Uyghurlirining yürikini azablidi. Arida chüshenmeslikler we bezi gumaniy pikirler peyda boldi. Bu munasiwet bilen 2-may küni qirghizistan Uyghurliri "Ittipaq" jem'iyitining aliy kéngishi kéngeytilgen yighin chaqirdi. Mezkur yighinda ehwalni izahlash we chüshendürüshler bolup ötti. Yighinda yene her qandaq shexs yaki guruhlar öz aldigha heriket élip bérip, bilip-bilmey Uyghur xelqige zerer élip kélidighan aqiwetlerni keltürüp chiqarsa, yaki qirghizistan asasiy qanunigha xilapliq qilip, kütülmigen weqelerni sadir qilsa, u chaghda qirghizistan asasiy qanuni we qirghizistan hökümitining munasiwetlik qanun-nizamlirining jazasigha uchraydighanliqi qattiq agahlanduruldi.

Toluq bet