Közetküchiler: "Rahile dawutning tutqun qilinishi xitayning Uyghur medeniyitige qaratqan niyitini ashkarilidi"

Muxbirimiz irade
2018-09-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Tonulghan antropolog doktor rahile dawut(ongda) amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi we xanimi abiga'il gros bilen.
Tonulghan antropolog doktor rahile dawut(ongda) amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi we xanimi abiga'il gros bilen.
Tim Grose ependi teminligen

10-Awghust "Nyu-york waqti géziti" xewer élan qilip, shinjang uniwérsitétining proféssori, tonulghan antropolog rahile dawutning 8 aydin béri iz-déreksiz ghayib bolghanliqini ashkarilighan idi. Ushbu xewerde bayan qilinishiche, bu yil 52 yashqa kirgen rahile dawut 2017-yili 12‏-ayda a'ilisidikilerge "Béyjinggha barimen" dep öydin chiqip ketkendin béri yoqap ketken. "Nyu-york waqti géziti" ning körsitishiche, rahile dawutning uruq-tughqanliri we yéqin dostliri uni "Mexpiy tutqun qilin'ghan" dep qaraydiken. Rahile dawut, xitay hökümiti bulturdin bashlap Uyghur diniy zatlirini, ziyaliylirini, ediblirini, tetqiqatchilirini, sen'etkar, oqutquchi-oqughuchi we tijaretchilirini keng kölemlik tutqun qilip, yighiwélish lagérlirigha qamashqa yaki qamaq jazalirigha höküm qiliwatqan bir mezgilde iz-déreksiz yoqap ketkenliki ashkarilan'ghan yene bir Uyghur ziyaliysidur.

Proféssor rahile dawut xanim Uyghurlarning en'eniwi medeniyiti, mazar we folklor saheside xelq'arada közge körün'gen tetqiqatchilarning biri bolup, u bu sahede nurghun tetqiqat doklati, maqale we eserlerni yazghan. Uning "Mazar tetqiqati" namliq esiri Uyghurlardiki mazarlargha da'ir nopuzluq eserlerning biri idi.

Rahile dawutning ghayib qiliwétilishi chet'ellerdiki Uyghurlar arisidila emes belki uning ilmiy xizmetlirini yéqindin bilidighan chet'ellik ilmiy tetqiqatchilar arisidimu küchlük inkas qozghidi. Uni yéqindin tonush pursitige ige bolghan amérikiliq tetqiqatchilardin amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan timusiy gros bügün ziyaritimizni qobul qildi. U özining bu xewerdin intayin heyran qalghanliqini ipadilep: "Bu xewer méni heqiqetenmu bek heyran qaldurdi. Chünki rahile xanim qandaqtur dini ashqunluqni yaki bölgünchilikni terghib qilghan, uninggha egishidighan biri emes. U shinjang musteqilliqi yaki sherqiy türkistan musteqilliqi heqqide ochuq-ashkara sözlep baqqan emes. U peqet xitay ma'arip sistémisida utuq qazan'ghan, eng yaxshi mekteplerde bilim alghan, özining netijiliri seweblik xitay hökümitiningmu teqdirlishige érishken, a'ilisi we xelqi teripidin söyülgen bir kishi idi" dédi.

Proféssor rahile dawutning iz-déreksiz ghayib bolghanliq xewiri tarqalghandin kéyin, amérika qelemkeshler jem'iyiti, amérika antropologiye ilmiy jem'iyiti qatarliq organlar arqa-arqidin bayanat élan qilip, rahile dawutning aqiwitini sürüshte qildi. Ular, öz bayanlirida xitay hökümitini Uyghurlarning pikir erkinliki, sözlesh erkinliki, akadémiye erkinlikige qiliwatqan bésimini derhal ayaghlashturushqa chaqirdi.

En'gliyediki Uyghur ziyaliysi eziz eysa ependi rahile dawut xanimning Uyghurlarning milliy medeniyitini tetqiq qilishta körsetken xizmetliri üstide toxtaldi we "Xitay hökümiti rahile dawutni qolgha élish arqiliq öz niyitini xelq'aragha éniq ashkarilap berdi", dédi.

Amérikida neshrdin chiqidighan "Medeniyet bayliqliri xewiri" zhurnili "Yoq qiliniwatqan medeniyet : xitay Uyghur kimlikini öchürmekte" mawzuluq maqalidimu xitay hökümitining bu herikitining bir qismi süpitide Uyghur ziyaliylirigha qiliwatqan hujumi jümlidin rahile dawutning mejburiy ghayib qilinishi misal körsitilgen. Maqalide rahile dawut tepsiliy tonushturulghandin kéyin "Xitay hökümitining Uyghurlar we bashqa az sanliqlarning medeniyitige hujum qozghashni kéngeytiwatqanliqini körsitip béridighan nurghun isharetler bar. Gerche, xitay hökümiti özlirining térrorchilar we radikal esebiylerni yoqitishni meqset qilghanliqini ilgiri sürsimu, emeliyette uning en'eniwi medeniyetni yoq qilishni meqset qiliwatqanliqini Uyghur tetqiqatchi, hörmetke sazawer tetqiqatchi rahile dawutning tutqun qilinishidinmu bek éniq körsitip béridighan bir ish bolmisa kérek" dep yazghan.

Doktor timusiy grosning éytishiche, u 2010-2011-yilliri arisida shinjang uniwérsitétida aspirant oqughuchisi bolup turuwatqanda rahile mu'ellim bilen tonushqan bolup, rahile mu'ellim özining bilimi we aq-köngüllüki bilen oqughuchiliri arisida hörmetke érishken iken. Timusiy ependi rahile xanimning nahayiti usta bir diplomat ikenliki, uning bu alahidilikige eng qayil bolghanliqini éytip, "Uning bu alahidiliki xitayda ongushluq halda öz tetqiqatini dawamlashturushida muhim rol oynighan bolsa kérek", dédi. U sözini dawamlashturup yene mundaq deydu: "Rahile mu'ellimning nahayiti usta bir diplomatliqi méni eng qayil qilghan idi. U diplomatik alahidilikke ige biri. U meyli mektep partiye sékrétarliri bolsun, amérikiliq oqughuchilar bolsun, xitay aspirant oqughuchiliri bolsun yaki Uyghur oqughuchiliri bolsun kim bilen qandaq sözlishishni, qandaq qilghanda qarshi terepni xapa qilip qoymay turup sözlishishni intayin yaxshi bilidighan bir kishi idi. U halda bu yerde rahile mu'ellim néme üchün emdilikte xitayning nishanigha aylandi? dégen so'al chiqidu. Menche, buning bir sewebi, uning tetqiqat témilirining hemmisi emeliyette xitay hökümiti "Sezgür" dep ataydighan katégoriyege kiridu. Yeni uning Uyghur mazarliri qatarliq tetqiqat témilirining hemmisi Uyghur milliy medeniyitini, uni saqlap qélishni merkizi nuqta qilghan. Xitay hökümiti hazir Uyghur medeniyitide islamni ajizlashturush yaki yoq qilishni meqset qiliwatqan bir shara'itta, milliy medeniyetni qoghdaymen dégen kishi hökümetning nishanigha aylinishi mumkin. Uning üstige rahile dawut chet'ellerdiki yighinlargha köplep bérip özining tetqiqat témilirini tonushturatti. Chet'ellik tetqiqatchilarni Uyghur élige bérishqa teklip qilatti. Shunga yuqiridikilerni men uning xitay hökümitining közige pétishidiki ikki chong amil bolsa kérek dep oylaymen".

Yéqinda, Uyghurlarni tetqiq qilish bilen shughullinip kéliwatqan chet'ellik tetqiqatchilar birlikte mexsus rahile dawutni erkinlikke chiqirish heqqide bir imza qoyush pa'aliyiti bashlighan bolup, imza xétide xitay hökümitidin rahile dawutni azad qilip, uning shinjang uniwérsitétidiki xizmitini dawam qilishigha kapaletlik qilish, shuning bilen birge, rahile dawutqa oxshash qanunsiz tutup turuluwatqan bashqa ilmiy xadimlar, yazghuchi, sha'ir, ziyaliy, oqutquchi-oqughuchilar qatarliq barliq Uyghurlarning derhal qoyup bérilishi telep qilin'ghan.

Eziz eysa we timusiy gros ependilermu rahile dawut qatarliq lagérlarda qanunsiz tutup turuluwatqan barliq Uyghurlarning erkinlikke chiqishi üchün xelq'ara jama'etning xitaygha küchlük bésim ishlitishini muraji'et qildi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet