Uyghurlar bu ramizanni héchqachan unutmaydu

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015.07.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tetil-siyasiy-uginish-ramizan-ramzan-305.jpg Tetil mezgilide siyasiy öginishke yighiwélin'ghan lengger bashlan'ghuch mektep oqughuchiliri. 2012-Yili 20-iyul.
http://ui.xjsfedu.com

Yéqinda pütkül dunya musulmanliri roza héytini bayramlidi hem bu jeryanda özlirining yaxshi niyetlirini bildürüsh, yaxshi ishlirini emelge ashurush imkaniyitige ige bolalidi. Lékin dunyaning bezi ammiwiy axbarat wasitilirining xewerlirige qarighanda, Uyghur élida yashawatqan musulmanlar bu hoquqliridin dégendek paydilinalmidi.

Bu yilqi ramizan éyini dunyaning her qandaq memliketliride istiqamet qiliwatqan Uyghurlar éghir musibette, rohiy chüshkünlükte ötküzdi, chünki Uyghurlarning tarixiy wetini - atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonida kommunistik xitay hakimiyitining milyonlighan Uyghurlargha qaratqan siyasiy, milliy, diniy bésimi eng chékige yetken idi. Pütkül dunyadiki bir yérim milyardtin oshuq musulmanlar islam dinining eng uluq xasiyetlik en'eniliridin biri roza tutush perzini ada qiliwatqan bir peytte, Uyghur élidiki diniy kemsitishler, cheklimiler xelq'ara insan heqliri teshkilatlirining, musulman ehlining diqqitidin sirt qalmidi. Shundaq bolsimu bezi memliketler Uyghurlarning bu échinishliq ehwalini körmigen'ge séliwalghan bolsa, ikkinchi birliri qéliplashqan siyasiy ehwali sewebidin bu mesilige baghliq öz mewqesini bildürelmidi, üchinchiliri, yeni birdin - bir türkiye memlikiti Uyghurlargha hésdashliq bildürüp, ularni qolidin kélishiche emeliy heriketliri bilen qollidi. Shuninggha oxshash dunya ammiwiy axbarat wasitiliri, shu jümlidin tarixiy wetinidin sirt jaylarda, yeni Uyghurlar eng köp we zich olturaqlashqan ottura asiya türkiy memliketlirining resmiy ammiwiy axbarat wasitiliri bu heqte ün qatmidi.

Peqet “Azadliq” radiyosi yéqinda bu heqte maqale élan qilip, bu maqale eng ammiwiy torlarning biri “Séntir asiya” da torgha qoyuldi. Maqale “Shinjang Uyghurliri héchqachan unutmaydighan ramizan” dep atilip, uning aptorliri bryus panniyér we alisa walsamaki xitay hökümitining Uyghur élidiki her jehettin basturush siyasiti hem uning aqiwetliri heqqide öz pikirlirini ilgiri sürgen. Ular “Erkin asiya radiyosi”ning toplighan pakitliri shundaqla xelq'ara teshkilatlarning we bir qatar memliketlerde élip bérilghan naraziliq heriketliri heqqide melumatlargha asaslan'ghan halda, uluq roza tutush éyida xitay kommunistik tüzümining musulman Uyghurlargha qarita ishletken diniy haqaretlirining, chekleshlirining heddidin ashqanliqini otturigha qoyidu.

Maqalide xitaylar we Uyghurlar otturisidiki sürkilishlerning islamning din bolup shekillinish dewridin ilgirimu bolghanliqi, hazir, yeni diniy radikalliq dewride ikki xelq munasiwitidiki toqunushlargha asasiy jehettin dinning seweb boluwatqanliqi, amma xitaydin musteqil bolush herikitining bir pütün milliy heriket ikenliki tekitlinidu. Uningda éytilishiche, 1949 - yildin tartip xitay hakimiyiti Uyghurlar wetinige xenlerning éqip kirishini righbetlendürüp kelgen bolsimu, 90 - yilliri tarim oymanliqida néfit we gazning tépilishi bilen Uyghur élidiki xenlerning misli körülmigen derijide köpiyip, hazirqi künde Uyghur we xenler sani tengleshken. Maqale aptorliri béyjingning “Üch xil küchler” ge qarshi küresh bahanisi astida bir nechche térrorluq heriketlerni sün'iy keltürüp chiqqanliqini, mushu yili Uyghurlarni ularning diniy étiqadi jehettin basturup, dunya jama'etchilikining nezirige chüshüp qélip, endi uningdin qutulush amalini qiliwatqanliqini, buni az dep 109 Uyghur musapirning tayland da'iriliri teripidin xitaygha tapshurulushi hem xitayning héchbir delilsiz bu musapirlargha “Térrorchi” qalpiqini kiydürüp, xelq'ara insan heqliri qa'idilirige xilapliq qilghanliqini hem bolupmu türkiye hökümiti we jama'etchilikining qattiq naraziliqigha uchrighanliqini shundaqla buning hem qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, türkmenistan we ezerbeyjandiki Uyghurlargha qérindash xelqlerningmu diqqitini özige tartqanliqini ilgiri süridu.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan diniy zat tursun hajim arziyéf Uyghur élida ötkenki yillargha qarighanda bu qétimqi rozining bashqiche bolghanliqini, xitay da'irilirining bolupmu Uyghurlargha qaratqan diniy kemsitishlirini körsitip, mundaq dédi:

“Biz Uyghurlargha shunchilik bir zulum boluwatidu. Men köpchilikning namidin bolupmu türk qérindashlirimizgha minnetdarliq bildürimen. Ular bügünki xitay kommunistlirining tutuwatqan yoligha, yeni bizning islamiy örp - adetlirimizge tosqunluq qiliwatqanliqigha dunyaning hemme yerliride naraziliq bildürdi. Hetta bizning tayland, malayshiyadiki ademlirimizni shu yaqqa yötkep berdi. Axiriqi 109 ini tayland qayturuwetti. Shuningdimu türkler buninggha naraziliq bildürdi. Shuning üchün mushu qazaqistan, özbékistan, qirghizistandiki Uyghurlardek ana wetinimizdiki Uyghurlarningmu roza tutush, namaz oqush, saqal qoyush, yaghliq téngish waqti kélidu. Bizning bir témim qénimiz bikar tökülmeydu. Xitay kommunistlirini men qattiq eyibleymen. Bizningmu yoruq künlirimiz kélip qalidu. Bizmu mushu héytlarni héytkah meschitining öpchöriside naghrilarni chélip, yaxshi qarshi alarmiz. Hazir shunchilik éghir kün boluwatidu. Bunimu bizning xelqimiz chidap, béshidin ötküzidu. Lékin biz özimizning musteqilliqini qolgha keltürmey, bu ishlar téximu ewjiyidu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet