Тайланд мусапирлар тутуп туруш мәркизидә қалған 5 уйғурниң саламәтлик әһвали бәк еғир

Мухбиримиз әркин
2017-11-22
Share
tayland-musapir-uyghur-1.jpg Тайланд мусапирлар лагеридики уйғур мусапирлар. 2015-Йили январ.
Oqurmen teminligen

Тайланд даирилири 20‏-ноябир тайландниң малайшия чеграсидики садав мусапирлар мәркизиниң темини тешип қачқан 20 уйғурниң 15 нәпириниң малайшия тәрәпкә өтүп кәткәнликини елан қилди. Тайланд даирилириниң илгири сүрүшичә, қачқунларниң 5 нәпири тайланд сақчилириға тутулуп қалған. Әмма улар билән тәң қачқан қалған мусапирларниң һәммиси малайшия тәрәпкә өтүп кәткән.

Тайланд һөкүмити бейҗиңниң қачқан уйғур мусапирлирини тутуп, хитайға қайтуруп бериш һәққидики бесимиға учриған. Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси лу каң сәйшәнбә күни тайланд даирилириниң мусапирларни тезрәк тутуп хитайға қайтуруп беришини тәләп қилған иди. Бирақ, тайланд сақчи тәрәп қачқунлар тутулған тәқдирдиму, уларни һечйәргә қайтурмайдиғанлиқини билдүргән.

Фирансийә агентлиқиниң чаршәнбә күни тарқатқан хәвиридә қәйт қилинишичә, тайланд сақчи идарисиниң баянатчиси криссана патаначароен: "биз улар қечип кетиштин бурун иҗра қилип кәлгәндәк уларниң дөләт тәвәликини ениқлимай туруп, уларни һечйәргә әвәтмәймиз" дегән. 

Бирақ, сақчи тәрәп тутқунларни қайтурмайдиғанлиқини билдүрсиму, бирақ мәйли қечип тутулуп қалған 5 нәпәр уйғурниң ақивити болсун, мәйли тутуп туруш мәркизидә қелип қалған 5 нәпәр уйғурниң әһвали болсун, улар һәққидә һазирға қәдәр һечқандақ учур берип бақмиди. 

Һалбуки, тайланд һөкүмити билән уйғур мусапирлар мәсилисидә йеқин алақидә болуп келиватқан тайланд кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, тутуп туруш мәркизидә қелип қалған 5 нәпәр уйғур мусапирниң саламәтлик әһвали бәк еғир икән. Тайландлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси, "тайланд хәлқләрни һоқуқландуруш" намлиқ кишилик һоқуқ тәшкилатиниң директори шалида таҗароенсук чаршәнбә күни мухбиримизға бәргән учурида, бу 5 уйғур мусапириниң "еғир кесәл" икәнликини билдүрди. 

У мундақ дәйду: "қелип қалған бу 5 кишиниң йеши бир аз чоңрақ болуп, улар кесәлгә гириптар болғанлар. Улар еғир кесәл болғачқа у 20 киши билән тәң қачалмиған. Уларниң саламәтлик әһвали бәк еғир. Улар һәр вақит өлүп кетиши мумкин. Чүнки, уларниң күндилик йәйдиған тамиқи начар. Улар начар тамақ, начар шараит уларни түгәштүрүватиду. Мән уларниң бирсини рак кесиликән, дәп аңлидим. Биз бу учурни күндә у йәргә кирип туридиған бирсидин аңлидуқ. У һәр күни бу йәргә нәрсә йәткүзидиған бири. Бу учурни униңға тутуп туруш мәркизиниң бир офитсери ейтип бәргән. Улар һәқиқәтән ташқириға чиқип яхши давалинишқа еһтияҗлиқ. Улар өлсиму түрмидә әмәс ташқирида өлүши керәк".

Шалида таҗароенсукниң билдүрүшичә, униң тәшкилати уларға кепил болуп ташқирида давалитишни тәләп қилған. Бирақ, даириләр һазирға қәдәр уларниң илтимасиға җаваб бәрмигән. 

Шалида таҗароенсук уйғур мусапирлириниң һазирға қәдәр һечқандақ давалинишқа еришәлмигәнликини билдүрүп: "яқ, уларниң давалинишиға йол қоюлмиди. Һечким давалашқа еришәлмиди. Мана бир мәсилә, бу бизниң тәшкилатимизниң һөкүмәт билән сөзлишип, уларниң кепилликкә қоюп беришни қолға кәлтүрүшкә тиришишимиздики сәвәб. Һазирға қәдәр һөкүмәттин һечқандақ җаваб кәлмиди. Бизниң пиланимиз уларни қамақханидин елип чиқип давалаш. Мениңчә һөкүмәтму буни ойлишиватиду. Чүнки биз уларға дедуқ, әгәр һөкүмәт бу 5 уйғурни бизгә кепилликкә бәрсә, бу мәсилә һәл болуп, уйғурларниң делоси йепилиду. Бирақ, тайланд бу мәсилидә хитайниң қатти бесимиға учраватиду" деди. 

Малайшияға қечип өтүп кәткәнлики илгири сүрүлгән уйғурларниң һазирға қәдәр из-дерики елинмиған. Малайшия даирилириниң билдүрүшичә, улар тайланд даирилириниң бу һәқтики уқтурушини тапшурувалған вә қачқунларни издәватқан болсиму, бирақ техи из-дерики тепилмиған. Малайшияниң муавин баш министири әхмәт заһит һамиди чаршәнбә күни малайшия ахбарат вастилириға қилған сөзидә, уларниң давамлиқ қечип йүрүватқанлиқини билдүрүп: "биз бу мәсилини шәрқий-җәнубий асия әллири сақчи тәшкилати вә хәлқара сақчи тәшкилати билән йеқиндин һәмкарлишип ишләватимиз" дегән. 

Тайланд мусапирлар мәркизидики уйғур бимарлириниң әһвали вә қечип йүргән уйғур мусапирлириниң тәқдири уйғур тәшкилатлириниң диққитини қозғиған. Чаршәнбә күни д у қ ниң алий рәһбири рабийә қадир ханим, д у қ ниң алақидар тәрәпләр билән мусапирлар мәркизидики уйғурларни қандақ қутқузушни сөзлишиватқанлиқини билдүрди. 

У: "биринчи, биз 5 адәм мәсилисидә сөзлишиватимиз. Уларға кепил болуп беқип беридиғанларға 1500 доллардин бәрсәңлар биз беқип берәйли, биз қарайли, дегән гәпләрни деди. Бизму буни ташқи ишлар министирлиқи, америка дөләт мәҗлисиниң хитай комитети, кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати, хәлқара кәчүрүм тәшкилати, әркинлик сарийи дегәндәк кишилик һоқуқ тәшкилатлириға хәвәр қилдуқ. Буни қутулдуруш тоғрулуқ адәмләрни биз һазир һәм 5 адәм мәсилисидә һәм малайшияға қачқанларни қутулдуруш мәсилисидә тайланд вә малайшияға издинишкә әвәтиш алдида туруватимиз. Әмди малайшияға қачқан 20 адәмни қутулдуруш пүтүн дунядики тәшкилатларниң баш тартип болмайдиған мәҗбурийити" деди. 

Рабийә қадир ханим йәнә, малайшия һөкүмитиниң бу уйғурларни тайланд яки хитайға қайтурмаслиқини, ғәрб әллириниң уларға сиясий панаһлиқ беришини тәләп қилидиғанлиқини билдүрди.

Рабийә қадир: "дунядики барлиқ инсанпәрвәр тәшкилатларниң, шуниңдәк явропадики һөкүмәтләрниң бу 20 адәмни қойниға елип, сиясий панаһлиқ беришини, б д т вә қизил крест җәмийитиниң уларға җиддий ярдәм беришкә өтүшини үмид қилимән. Лекин бу 20 адәм билән чәклинип қалмастин йәнә бир қанчә түрмидә 41-42 адәм бар, мушуларниму мушундақ әһвалниң йүз бәрмәслики үчүн тайланд һөкүмити билән гәплишип, қутулдуруп чиқишқа ярдәм қилишини үмид қилимән. Йәнә малайшия һөкүмитиниң буларни тутуп қайтуруп бәрмәслики, демократик дөләтләрдин панаһлиқ елиш имканийити яритип беришини үмид қилимән".

Лекин, шалида таҗароенсук, уйғур мусапирлириниң тәқдириниң қандақ болуши тайланд һөкүмитиниң мустәқил қарар чиқириш-чиқиралмаслиқиға бағлиқ болуп қалғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: "тайланд һөкүмити инсанпәрвәрликни көздә тутуп, бу кишиләрни маңа кепилликкә бериши үчүн униң хитайни қайил қилиши керәк. Һазир пүтүн дуня тайланд һөкүмитиниң бу мәсилидә қандақ қарар чиқиридиғанлиқиға қарап туриду. У бу мәсилидә мустәқил қарар чиқираламду-чиқиралмамду? чүнки, тайланд хитайниң бесимиға учраватиду. Улар бүгүн пүтүн әтигән йиғин ачти. Мән бүгүн уларға нәччә қетим телефон қилсам йиғинда, йиғинда дәпла җаваб бәрди". 

Тайланд һөкүмити 2013‏, 2014‏-йиллиридин буян хитайниң бесимидин қачқан нурғун уйғур мусапирлирини тутқун қилип, униң баңкок, соңкла қатарлиқ җайлиридики мусапирларни тутуп туруш мәркәзлиригә қамиған. У, 2015‏-йили мусапирларниң балилар вә аялларни асас қилған бир қисмини түркийәгә йолға салған болсиму, лекин әркәкләрни асас қилған аз дегәндә 109 нәпәр мусапирни хитайға қайтуруп бәргән.

Униң бу һәрикити б д т мусапирлар мәһкимиси, бәзи ғәрб дөләтлири, хәлқара кишилик һоқуқ органлири вә уйғур тәшкилатлириниң қаттиқ тәнқидигә учриған. Бу қетим тайландниң садав чегра базиридики мусапирлар мәркизидин қачқан уйғурлар шулардин қелип қалған ахирқи түркүмдики мусапирлар иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт