Sarah kuk: "Xitaydiki meniwiyet küreshliride Uyghurlar éghir bedel tölimekte!" (1)

Muxbirimiz eziz
2018-07-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Sarah kuk xanimning "Xitaydiki meniwiyet küreshliride Uyghurlar éghir bedel tölimekte!" esirining muqawisi.
Sarah kuk xanimning "Xitaydiki meniwiyet küreshliride Uyghurlar éghir bedel tölimekte!" esirining muqawisi.
freedomhouse.org

Xitayning xelq'arada yéngidin bash kötürgen siyasiy we iqtisadiy gewdige aylinishi öz nöwitide buning arqisigha yoshurun'ghan köpligen selbiy we ajiz nuqtilarni yoshurushqa ajiz kéliwatqanliqi melum. Buning ichide eng tipik bolghini xitay hökümitining öz kontrolluqini diniy sahege kéngeytishi, shuningdek dinlardiki ilahiy nopuzning ornigha kompartiyening siyasiy nopuzini seplesh urunushidur. Del mushundaq intilish sewebidin xitay hökümitining kontrolluqida boluwatqan Uyghur jem'iyitide dinning xitaychilishishi heqqidiki teshwiqatlar hemde buninggha chétishliq amillar tüpeylidin köpligen ijtima'iy paji'eler otturigha chiqmaqta.

Amérikidiki "Erkinlik sariyi" ning xadimi sarah kuk xanimning 2017-yili neshr qilin'ghan "Xitaydiki meniwiyet küreshliri: shi jinping dewridiki diniy janlinish, basturush we qarshiliq heriketliri" namliq esiride ene shu mesililer omumiy nezer we ayrim-ayrim témilar boyiche yorutulghan. Sarah kuk yillardin buyan xitaydiki diniy mesililer saheside özining ötkür pikiri bilen amérikidiki köpligen dangliq axbarat wasitiliride söz qilip kéliwatqan mutexessislerning biri. U bu yéngi eserde Uyghur déhqanning étizliqta namaz oqughanliqi üchün toqquz yilliq qamaqqa höküm qilinishi, tibet rahiblirining "Wetenperwerlik terbiyesi" öginishliride buddizm telimatini qaytidin sherhileshni öginishke mejburlishi dégendek kichik misallarni keltürüsh arqiliq diniy étiqad bilen meshghul bolushni istigen kishilerning nöwette qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqini chüshinishlik qilip yorutup bergen.

Aptorning bayan qilishiche, 2012-yili shi jinping xitay kompartiyesining bash sékrétari bolghandin kéyin her derijilik xitay da'irilirining diniy sahege bolghan kontrolluqi we ziyankeshliki tarixtiki eng yuqiri pellige yüzlen'gen. Buninggha mas halda diniy sahediki janlinish, basturush hemde qarshiliq heriketlirimu oxshash bolmighan shekillerde otturigha chiqishqa bashlighan. Shuning bilen birge bu xil yüzlinishlerdiki heriketlendürgüch küchning néme ikenlikini keng-kushade muhakime qilghan.

Biz bu heqtiki so'allirimizni aptor sarah kukning özige sun'ghinimizda bu heqte tepsiliy chüshenche berdi. Bolupmu bu eserning omumi mezmuni heqqide oqurmenlerning kitab muqawisigha qarapla buning tibetler heqqidiki bir eser ikenlikini tesewwur qilidighanliqini éytqinimizda buning peqet eserning omumi mezmunini téximu yaxshi eks ettürüsh üchün qollinilghan bir usul ikenlikini bildürdi.

U bu heqte mundaq dédi: "Birinchidin, bu doklat yalghuz tibetler heqqidiki mezmun bilenla cheklenmeydu. Tibet buddizimi biz bu doklatta qarap chiqqan sekkiz türlük asasiy diniy katégoriyening biri. Bu doklatta biz xitayda diniy étiqad pa'aliyetlirining janlinishi, basturulushi we buninggha qarshiliq körsitish xahishining omumi ehwaligha qarap chiqishni meqset qilduq. Chünki doklatimizning mawzusimu mushu heqte bolghachqa biz mushuninggha munasiwetlik ehwallar heqqide toxtalmaqchi bolduq. Doklat teyyar bolghandin kéyin uning muqawisigha mezkur doklatning omumiy mezmunini biwasite teswirlep béreleydighan bir parche resim tépish zörür bolup qaldi. Emma bu bizge asan'gha chüshmidi. Chünki bu resim shundaq bir resim bolushi lazim idiki, bu resim arqiliq gherb dunyasidiki oqurmenlerge hem jenggahning hem meniwiyet dunyasining qosh teswirini teqdim qilish zörür idi. Shu sewebtin mushu resim tallandi. Emma bu doklatning mawzusigha yaki uning munderijisige nezirini aghdurghan herqandaq kishi ongayla buning xitay teweside mewjut boluwatqan diniy jama'et heqqidiki bir eser ikenlikini biliwalalaydu. Yene kélip bu eserning mezmuni yalghuz tibetler bilenla cheklinip qalmaydu."

Söhbet jeryanida biz sarah xanimdin néme üchün sabiq sowét ittipaqi yaki bashqa kommunistik hakimiyetler, jümlidin hazirqi xitay kompartiyesining "Din mesilisini bash bolup bir yaqliq qilish lazim" deydighan qarashta bolidighanliqini sorighinimizda buningda ikki türlük sewebning barliqini alahide tekitlidi. Uning qarishiche, kommunistik hakimiyetler herqachan awam xelqning özlirigila sadaqetmenlik körsitishini arzu qilidighan bolup, bu xil sadaqetmenlik bashqa yönilishke burulup ketken haman kommunistik hakimiyet buningdin alaqzade bolidu. U bu heqte mundaq dédi: "Méningche, buni mundaq ikki nuqtidin chüshinish zörür: birinchisi, omumen qilip éytqanda, xitay kompartiyesi özlirige béqindi bolmighan herqandaq idé'ologiye yaki ijtima'iy gewdidin tolimu rahetsizlik hés qilidu we buninggha taqet qilalmaydu. Yene kélip puqralar kompartiyeni bir yaqqa qayrip qoyghan halda öz sadaqitini körsitishi mumkin bolghan herqandaq ulughlash obyékti kompartiyeni bekmu bi'aram qilidu. Yene kélip bu xil ulughlash obyékti diniy we meniwi sahege mensup shey'iler bolghanda téximu shundaq bolidu. Chünki xitay kompartiyesining tebiri boyiche, dinning arqisigha yoshurun'ghan chüshenchiler herqachan insanlar bilen xudaning yaki ilahiy qudret igisining we yaki shularning neziride muqeddes, dep qaralghan ulughluq obéktining otturisidiki munasiwet bolup chiqidu."

Sarah kuk xanimning qarishiche, xitay kompartiyesi diniy ré'alliq bilen emes, belki marksizm arqiliq diniy mesililerni hel qilish teshebbusida bolup kelgen. Bumu öz nöwitide xitay kompartiyesining din'gha qarshi hakimiyet bolup chiqishini belgiligen. U bu heqte mundaq dédi: "Ikkinchisi, xitay kompartiyesi herqachan 'din-marksizmning chongqur tesirige uchrighan' dep qaraydu. Derweqe, kishiler xitaygha, u jaydiki istémal yüzlinishige, xitayche kapitalizmgha nezirini aghdursa asanla 'bu jayda höküm sürgüchi rastinla bir kompartiye hakimiyitimu emesmu?' dep téngirqap qalidu. Emma bu hakimiyetning diniy ishlargha da'ir siyasetlirige qaraydighan bolsa téximu heyran qalarliq ishlarni bayqaymiz: tetqiq qilish, bu heqte söhbetlishish, diniy sahediki mutexessislerning bu heqtiki yazmilirini we alaqidar höjjetlerni nezerdin ötküzüsh arqiliq shuni éniq körüp yétimizki, xitay kompartiyesining bu jehettiki pütün oy-xiyalliri marksizmliq idiyening bekmu chongqur tesirige uchrighan. Yene kélip xitay kompartiyesi até'izmliq xaraktéri bekmu roshen bolghan bir siyasiy partiye. Bu partiye izchil 'din- xitay jem'iyitide barghanséri suslap mangidu' dep ishinip kelgen. Shu sewebtin ular tüzüp chiqqan köpligen siyasetler del mushu tesewwur asasida wujudqa chiqqan. Shuning bilen birge xitay kompartiyesi türlük-tümen charilar bilen ashu jeryanni tézlitishke küch serp qilghan. Netijide, diniy sahe bir bolsa biwasite basturushqa duch kelgen, bir bolsa uzaqni közligen halda diniy sahege qaritilghan cheklimiler otturigha chiqqan. Mesilen, balilarning diniy pa'aliyetlerge qatnishishigha köpligen cheklimilerni qoyush, shu arqiliq bu balilar ikkinchi ewlad xitay puqrasi bolup chong bolghanda ularning öz ata-anilirichilik diniy tuyghuda bolmasliqini arzu qilish xahishi dégenler del mushuning jümlisidin."

Biz bundaq ehwalda nöwette Uyghurlar diyaridiki diniy mu'esseselerge xitay bayriqining ésilishi, imamlarning xitay bayriqini kötürüshke mejburlinishi, shuningdek hej sepirige atlan'ghan hajilar ömikining yolgha chiqishtin ilgiri xitay kompartiyesige öz sadaqitini bildürüshke mejburliniwatqanliqi qatarliq ehwallarni xitay kompartiyesining bu xildiki "Sadaqetmenlik" chüshenchisi bilen qandaq baghlash mumkinlikini sorighinimizda buning eksiche ünüm béridighan charilar ikenlikini éytti. U bu heqte mundaq dédi: "Bu tolimu échinishliq bir ehwal. Shuning bilen birge xitayda din bilen diniy siyaset otturisida jiddiylik peyda qiliwatqan amillarning bir qismidur. Yene kélip bu xildiki hadisiler hazir köplep yüz bériwatidu. Emeliyette xitay iqtisadni sirtqa échiwétip, jem'iyetni zamaniwilashturushqa yüzlen'gendin kéyin diniy sahemu buninggha mas halda güllinishke bashlidi. Bu hal islam dinidin bashqa dinlardimu asasen oxshash yosunda otturigha chiqti. Shunga xitayda din bilen diniy siyasetlerni chöridigen köpligen jiddiylikler del mushu até'izmchi siyasiy partiyening 'din barghanséri ajizlap yoqilip mangidu' deydighan chüshenchisi bilen zamaniwiliqqa yüzliniwatqan jem'iyet otturisidiki zitliq tüpeylidin otturigha chiqiwatidu. Halbuki, emeliyette bizning körginimiz del buning eksiche ehwal bolup chiqti, shundaqla barghanséri köp sandiki kishiler oxshash bolmighan shekillerdiki diniy pa'aliyetlerge ishtirak qilidighan bolup ketti. Ular mushu arqiliq özlirining meniwi dunyasini chüshinishke we uni téximu mukemmelleshtürüshke xushtar bolup ketti."

Melum bolushiche, xitay kompartiyesining diniy pa'aliyetlerni chekleshni közligen bu xildiki tedbirliri nöwette yéngiche shekillerde otturigha chiqiwatqan bolup, buning kütken ünümge érishishi tolimu gumanliq, dep qaralmaqta iken.

Toluq bet