"Xitaydiki DNA ewrishkisi yighish herikitining asasliq nishanliridin biri Uyghurlar bolmaqta"

Muxbirimiz irade
2017-05-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay saqchisining kochida kétiwatqan Uyghur yashning kimlikini tekshürüwatqan körünüsh. 2017-Yili 24-mart, qeshqer. (Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilatining torbétidin süretke élin'ghan)
Xitay saqchisining kochida kétiwatqan Uyghur yashning kimlikini tekshürüwatqan körünüsh. 2017-Yili 24-mart, qeshqer. (Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilatining torbétidin süretke élin'ghan)
Photo: RFA

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati düshenbe küni xitay saqchi organlirining puqralarning (DNA) ewrishkisini yighish herikiti üstide muhim bir doklat élan qildi. Mezkur organning qarishiche, xitay hökümiti DNA ewrishkisi yighish herikitide asasliq Uyghurlarni, öktichilerni we köchme nopuslarni nishan qilghan bolup, igilen'gen uchurlardin da'irilerning bu herikitini Uyghur élide yenimu zor derijide kéngeytip élip baridighanliqi melum bolmaqtiken. Közetküchiler xitay hökümitining xususiy uchurlarning mexpiylikini depsende qilish bilen birge, belgilik guruppilarni asas nishan qilish arqiliq ularni kemsitkenlikini bildürmekte.

Düshenbe küni xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati "Xitay saqchiliridiki DNA uchurliri xususiy uchurning mexpiyetlikige xewp tughdurmaqta" dep mawzu qoyulghan bir parche doklat élan qildi. Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti hazirghiche türlük namlar astida 40 milyon kishining DNA uchurini yighqan bolup, ular asasliq Uyghurlardin, öktichiler we köchme nopuslardin élin'ghan iken.

Doklatta bu heqte mundaq déyilgen: "Döletning nurghun jaylirida saqchilar adettiki puqralarni-jümlidin ya jinayetchi bolmighan yaki jinayet gumandarimu bolmighan adettiki kishilerni qan bérip, DNA ewrishkisini bérishke zorlawatidu. Ewrishkiler yene eslidila hökümetning éghir teqibige uchrawatqan guruppilar yeni aqqun ishchilar, öktichiler we shundaqla Uyghur musulmanliridin élinmaqta. Chünki xitayda saqchining hoquqi cheksiz bolush bilen birge xitayda uchurning xususiyliqini qoghdashqa a'it emeliy bir qanunlar bolmighanliqtin kishiler özining xususiy uchurini bérishni ret qilish hoquqimu yoq" dep bayan qilghan. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim bügün bizge qilghan sözide, xitay hökümitining DNA ewrishkisini yighish herikitini "Xelq'araliq qanunlargha xilap", dep körsetti. U mundaq dédi:
"Xitay hökümiti bu heriketni xitayda puqralarning xususiy uchurning mexpiyetlikini saqlashqa a'it héchqandaq bir hoquqi yoq bir ehwal astida we shundaqla buninggha qarshiliq bildürüsh hoquqimu yoq bir shara'it astida élip bériwatidu. Uning üstige bu héchqandaq jinayiti yaki jinayet gumandari bolmighan kishilerning béshigha kéliwatidu. Kishiler öyliride, mekteplerde, xizmet orunlirida mejburiy halda qan bérip DNA örnikini tapshurushqa mejbur boluwatidu. Yeni bizning qarishimizche, dölet puqralarning raziliqi bolmay turup ular heqqide uchur yighiwatidu. Mana bu xelq'araliq qanunlargha xilap".

Amérika kolombiye uniwérsitétining tébbiy penler mutexessisi, doktor memtimin ependi DNA uchurini yighishning adette amérikigha oxshash tereqqiy qilghan döletlerde alliqachan bashlan'ghan bir ish bolsimu, emma buning uchurning mexpiyetlikini qoghdashqa a'it jiddiy qanunlar asasida we kishilerning öz raziliqi bilen élip bérilidighanliqini bildürdi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining doklatidin qarighanda, xitay hökümiti hazirghiche Uyghurlar, xitay öktichiler we aqqun ishchilarni asas qilghan halda 40 milyon kishining DNA uchurini yighip ambarlashturush qurulushini tamamlap bolghan. Sofi xanim xitay hökümitining bu arqiliq "Xelqni kontrol qilish" "Teqbi qilish" ni yenimu kücheytmekchi bolghanliqini bildürdi. U mundaq dédi :"Xitay hökümitining meqsiti bolsa éniq, perqliq we diqqet qozghashqa tégishlik. Bizning qarishimizche, xitay hökümiti pen-téxnikining barliq imkanliridin paydilinip turup puqralarni teqib qilishni ashuruwatidu. Bumu xuddi xitay hökümiti telep qiliwatqan orun belgilesh sistémisi g p s ishlitish, heqiqiy isim bilen torgha chiqish, yaki nurghun adem küchini ishqa sélip Uyghur éli we tibettiki xelqlerni birmu-bir közitish qatarliq meyli puqralar néme qilghan bolsun yaki qilmighan bolsun ular üstidiki teqibni ashurush, uchur yighish tirishchanliqlirining biri hésablinidu. Bu heriketni aldi bilen yuqiridiki üch guruppini nishan qilip bashlishi bolsa xitay hökümiti Uyghurlarni, öktichilerni we aqqun ishchilarni gumanliqlar yaki xeter kélishi mumkin dep qaraydu. Shunga aldi bilen bu guruppilargha merkezliship andin asta-asta da'irisini kéngeytmekchi. Chünki biz buning misallirini körduq".

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida, DNA uchurini yighish herikiti xitayning bashqa ölke-rayonliridimu élip bériliwatqan bolsimu, emma Uyghur élidikisining alahide diqqet qozghashqa tégishlik ikenlikini bildürgen. Teshkilatning bayan qilishiche, Uyghur rayonluq saqchi organliri 2016-yili séntebirde ikki qétim omumiy qimmiti 12 milyon dollar etrapidiki DNA uchurlirini retlesh üskünisi qatarliq nurghun yéngi üskünilerni sétiwélish toghrisida uqturush chiqarghan iken. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining qarishiche bu xitay hökümitining Uyghur élidiki DNA ewrishkisini yighish herikitining kölimini yenimu kéngeytidighanliqini körsitip béridiken.

Derweqe, Uyghur rayonluq sehiye tarmaqliri bultur séntebirde Uyghur éli miqyasi boyiche "Omumiy xelq salametlik tekshürüshi" ni bashlighan bolup, bu tekshürüsh bu yil 3-ayda axirlashqan idi. Shinxu'a agéntliqining bu heqte tarqatqan uchuridin melum bolushiche, 6 ay dawam qilghan omumiy xelq salametlik tekshürüshige 17 milyon 500 ming adem qatniship, rayondiki nopusning 90.03 Pirsentige arxip turghuzulghan. Buning ichidiki 83.11 Pirsent kishining salametlik arxipi kompyutér sistémisigha kirgüzülüp bolghan. Da'iriler shuning bilen bir waqitta yene, Uyghur élide pasport üchün iltimas qilghanlarning DNA qan örniki, qeytke élin'ghan awazi, barmaq izi qatarliqlarni tapshurushi kéreklikini jakarlighan. Xitay da'iriliri omumyüzlük salametlik tekshürüsh qurulushini xelqqe nep yetküzidighan, el rayi qurulushining bir türi dep teshwiq qilghan bolsimu, uning tekshürüshke salghan meblighi, ajratqan küchi hemde jiddiy pozitsiyisi, qaplash da'irisi, tekshürüsh türlirining köp bolushidin bashqa uning mejburiy élip bérilghanliqi közetküchilerning diqqitini qozghighan idi. Bezi mutexessisler mejburiy yosunda élip bérilghan bu salametlik tekshürüshning gumanliq ish ikenlikini eskertken idi.

Sofi richardson xanim bolsa bu mesilining diqqet qozghashqa tégishliklikini eskertip "Uzun muddette xitay hökümitining bu uchurlarni némige ishlitidighanliqini, qandaq muddi'aliri üchün xizmet qilduridighanliqini bilish qéyin bolsimu, emma hökümetning bu uchurlarni yighish usulini, kishilerning qarshiliq qilish hoquqining yoqluqini, bu uchurlarning qandaq ishlitilidighanliqi, kimler bilen ortaqlishilidighanliqi dégenlerni kontrol qilish hoquqi yoqluqini nezerde tutqanda bu heqiqetenmu diqqet qozghashqa tégishlik" dédi.

Toluq bet