Уйғур елидики «һәқсиз саламәтлик тәкшүрүши» қаттиқ тәнқид қилинди

Мухбиримиз ирадә
2017-12-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қәшқәрниң мәлум кочисидики получи вә униң әтрапидики уйғурлар. 2008-Йили 6-авғуст.
Қәшқәрниң мәлум кочисидики получи вә униң әтрапидики уйғурлар. 2008-Йили 6-авғуст.
AP

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бүгүн «хитай аз санлиқ милләтләр районида милйонлиған кишиниң DNA әвришкисини йиғмақта» мавзулуқ бир парчә доклат елан қилди.

Мәзкур тәшкилат доклатида хитай һөкүмитиниң уйғур елидики 12 яштин 65 яшқичә болған арилиқтики барлиқ кишиләрниң DNA әвришкиси, бармақ изи, қан типи вә уларниң көз қаричуқини пәрқләндүридиған учурларни йиғиватқанлиқини билдүрди. Доклатта ейтилишичә, уйғур елидики бу һәрикәт илгирики пәқәт паспорт илтимас қилғанларниң юқирида тилға елинған учурлирини елиштин һазир кеңийип барлиқ кишиләргә омумлаштурулған. Униң үстигә, хитай һөкүмити «нишанлиқ кишиләр» дәп атайдиған вә җәмийәт муқимлиқиға тәһдит дәп қариливатқан кишиләр вә уларниң аилә тавабиатлириниң йеши қанчә болушидин қәтийнәзәр уларниң биологийилик учурлири елинидикән.

Уйғур аптоном районлуқ даириләр бултур 9-айдин буян районда «омумий хәлқ һәқсиз саламәтлик тәкшүрүш» дегән нам астида бир һәрикәтни башлиған иди. Йеқинда уйғур елидики «тәңритағ тори» қатарлиқ һөкүмәт тор бәтлири хәвәр тарқитип, бу йил 30-өктәбиргичә, уйғур аптоном районидики 18 милйон кишиниң «һәқсиз саламәтлик тәкшүрүши» гә қатнаштурулуп, буниң ичидә 13 милйон кишиниң шәхсий саламәтлик учурлириниң архиплаштурулуп болғанлиқини хәвәр қилған иди. Мәлум болушичә, даириләр буниңға бир милярд 580 милйон йүән сәрп қилған. Бунчә зор мәбләғ билән пүткүл уйғур диярий миқясида елип бериливатқан бу «саламәтлик тәкшүрүши» хәлқарадики көзәткүчиләрниң вә кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк гуманини қозғиған. Бирақ хитай һөкүмити вә униң таратқулири болса бу һәрикәтни «һөкүмәтниң уйғур аптоном районидики һәр милләт хәлқигә қилған ғәмхорлуқи» дәп тәрипләп кәлди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софи ричардсон доклатта йәр алған сөзидә хитай һөкүмитиниң, болупму бу һәрикитини «һәқсиз саламәтлик тәкшүрүш» дегән ниқаб билән йошурун елип беришини қаттиқ әйиблигән. У бүгүн радийомизға қилған сөзидиму, «хитай һөкүмитиниң кишиләрниң DNA әвришкиси қатарлиқ хусусий учурлирини йиғип архиплаштурушини хәлқара кишилик һоқуқ нормлириға очуқ - ашкара һалда бузғунчилиқ қилғанлиқ» дәп көрсәтти.

У мундақ деди: «мәнчә, хитай һөкүмити буниң исмини омумий хәлқ саламәтлик тәкшүрүш әмәс омумий хәлқниң хусусийлиқини дәпсәндә қилиш, дәп өзгәртиши керәк. Һөкүмәтләрниң хәлқни сәһийә хизмәтлири билән тәминләш мәҗбурийити бар. Әмма уларниң кишиләрниң биологийилик учурлирини халиғанчә йиғиш, йәнә келип уларниң хәвири болмай туруп йиғиш вә сақлаш, уларға буниңға қаршилиқ билдүрүш һоқуқи бәрмәй туруп елип бериш һоқуқи йоқ»

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң билдүрүшичә, һөкүмәтниң юқиридики бу учурларни йиғишқа аит көрсәтмиси ақсу шәһәрлик хәлқ һөкүмитиниң тор бетидики «район бойичә нопус тизимлаш хизмити көрсәткүчи» намлиқ һөҗҗитидә елан қилинған. Бу һөҗҗәттә һәр бир өйдики һәрбир кишигә аит барлиқ учурларни йиғишни чоқум капаләткә игә қилиш тәләп қилинған болуп, бу һәтта мәктәптә тизимлитиштин паспорт елишқучә болған нопусқа мунасивәтлик ишларниң һәммисигә берип четилидикән. Көрсәтмидә йәнә шинҗаң нопуси болуп, башқа өлкиләрдә яшаватқанларниңму турушлуқ җайида чоқум бу учурлирини тапшуруши керәклики бәлгиләнгән. Һөҗҗәттә кишиләрниң «саламәтлик тәкшүрүш» кә қатнашмисиму болидиғанлиқиға аит бирәр сөз - җүмлә байқалмиған. Һөҗҗәтни «уйғур аптоном районлуқ нопус мулазимәт вә башқуруш вә һәқиқий исим билән тизимлаш рәһбәрлик ишханиси» чиқарған болуп, тәшкилатниң қаришичә, юқиридики ишханиниң топланған учурларни қайси һөкүмәт оргиниға әвәтидиғанлиқи ениқ болмаслиқ билән биргә адәттә нопус башқурушқа мунасивәтлик ишлар сақчи органлириниң башқурушида болидикән.

Америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗески бу һәқтә тохтилип, шәхсийләргә аит биологийилик учурларни йиғиш һәрикитини хитайниң контрол вә назарәт системисиниң бир парчиси, дәп көрсәтти.

У мундақ деди: «хитай һөкүмити бу һәрикитини бихәтәрлик нами астида елип бреватиду. Ундақ болғанда DNA әвришкиси елинған һәр бир адәм гумандар һесаблинамду? мана буниңдин қариғанда, бу дөләтниң назарәт системисиниң қоли йетип барған йәнә бир саһә һесаблиниду. Мәнчә, дөләт бу йәрдә контрол системисини ишқа кириштүрүватиду вә бу система хәлқара нормларға пүтүнләй хилап болған бир системидур.»

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софи ричардсонниң қаришичә, уйғурлар районда еғир бихәтәрлик тәдбирлири, нурғун тәкшүрүш понкитлири вә телефонлирини халиғанчә елип тәкшүрүш қатарлиқ әң қаттиқ дәриҗидики назарәт вә контрол қилишқа учраватқан бир шараитта бундақ биологийилик учур йиғиш һәрикити һақарәт түсигә игә вә буни бихәтәрлик тәдбири дәп ақлашқа болмайдикән. Доклатта көрситилишичә, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қәшқәрдә мушундақ саламәтлик тәкшүрүшкә қатнашқан бир кишини зиярәт қилған болуп, у киши өзлири турушлуқ мәһәллигә саламәтлик тәкшүрүшкә қатнишиш һәққидә уқтуруш қилинғанлиқини, өзиниң униңға қатнашмаслиқни ойлишип бақмиғанлиқини, чүнки ундақ қилғанда өзиниң ениқла «идиийисидә мәсилә бар», «сиясий җәһәттин садақәтсиз» дегәндәк хәтәрлик намларға қалидиғанлиқини ейтқан. Бу кишиниң ейтишичә йәнә, даириләр униңға саламәтлик тәкшүрүш нәтиҗисидин хәвәр бәрмигән. Софи ричардсон ханим бизгә бу һәқтә тохтилип «бизгә мәлум болғандәк уйғурларниң адәттә һөкүмәт қарарлириға қаршилиқ билдүрүш һоқуқи йоқ. Мана мушуниңдәк мәҗбурлаш характерлик бир истратегийә билән кишиниң биологийилик учурлирини йиғиш бир әмәс бир қанчә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ нормлириға хилап,» деди.

Доклатта мундақ дейилгән: «кишиләрни қан әвришкисини беришкә қисташ, яки уларға билдүрмәй туруп йиғиштәк һәрикәтләр бир кишиниң хусусий мәхпийәтлик һоқуқиға, ғуруриға һәм шундақла кишиниң җисманий һоқуқини еғир дәриҗидә дәпсәндә қилғанлиқ болуп һесаблиниду. Бәзи әһвалларда у йәнә пәс көрүлүштәк әһвалларниң шәкиллиниши үчүн асас яритиду. Районда бихәтәрликни қоғдаш нами астида омумйүзлүк һалда мәҗбурий йосундики DNA әвришкиси йиғиш кишилик һоқуқни еғир дәриҗидә дәпсәндә қилғанлиқ болуп, уни 'зөрүр вә лайиқида‹ дәп ақлашқа болмайду. Бир кишиниң теббий учурлириниң мәхпийәтликини қоғдаш вә униңға һөрмәт қилиш б д т ниң иқтисад, җәмийәт вә мәдәнийәт һоқуқ комитети тәрипидин ениқ қилип бәлгиләнгән.»

Һенрий шаҗески уйғур елидә давам қиливатқан бу еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита зор җамаәт пикри һасил қилиниши керәкликини билдүрди. У мундақ деди: «бу йәрдә бихәтәрликни қоғдаш дегән нам астида һөкүмәтләр һоқуқлуқ болған һәм һоқуқлуқ болмиған саһәләр ениқ тилға елиниши керәк. Бу мәсилә күчлүк шәкилдә көтүрүп чиқилип, кәң җамаәт пикри шәкилләндүрүш керәк. Бу йәрдә сөз темиси болуватқини һөкүмәтниң бихәтәрлик нами астида чеграсини ешишидур»

Мәлум болушичә, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати йәнә америкидики «термо фишер техника» шеркитиниму бу һәқтә агаһландурған икән. Чүнки уларниң байқишичә, уйғур елидики сақчи органлири мана бу шеркәттин DNA учурлирини рәтләшкә ярайдиған бир үскүнини сетивалған икән. Софи ханим сөзидә, бу ширкәт тәрипидин сетилған үскүниләрниң юқиридики DNA учурлирини амбарлаштурушта ишлитилип - иштилмигәнлики ениқ дәлилләнмигән болсиму, әмма йәнила бу шеркәтни агаһландурғанлиқини, чүнки һәрқандақ бир ширкәтниң өз мәһсулатлирини башқиларға сатқанда, қарши тәрәпниң уни қандақ мәқсәт үчүн қоллинидиғанлиқини тәкшүрүш, униң инсанийлиққа хилап орунларда ишлитилмәсликигә капаләтлик қилиш мәҗбурийити барлиқини әскәртти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт