Уйғур һаҗилар дуч кәлгән қийинчилиқлар

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2017-09-11
Share
2017-Hej.png Бу йил мәккидә һәҗ қиливатқан уйғур һаҗилардин бир корунуш.
RFA/Arslan

Уйғур диярида мусулманларниң һәҗ ибадитини ада қилиши үчүн сәуди әрәбистанға бериши наһайитиму қийинға тохтайдиған бир иш болуп, омумий җәһәттин бир иҗтимаий мәсилигә айланди. Хитай даирилири бир тәрәптин уйғурларниң һәҗгә бериш шәртлирини еғирлаштуруп 60 яштин юқири болуши керәкликини шәрт қилған болсиму, әмма 60 яшқа киргәнләрниңму илтимасини рәт қилип паспорт беҗирип бәрмигән.

Қирим хәвәр агентлиқи тор гезитиниң бу һәқтә тарқатқан хәвиридә мундақ дейилгән: "шәрқий түркистанда һәҗ ибадитини ада қилиш үчүн сәуди әрәбистанға бериш омумий җәһәттин бир иҗтимаий мәсилигә айланди. Хитай даирилири, уйғурлардин һәҗгә бармақчи болғанларниң 60 яштин юқири болушини шәрт қилған. Һалбуки, бу йил 60 яшқа киргәнләргиму паспорт беҗирип бәрмигән. Йәнә бир тәрәптин уйғурларниң паспортлирини йиғивалған вә йеңидин паспорт илтимас қилғанларға беҗирип бәрмигән. Хитай даирилири бу шәкилдә һәҗ ибадитини ада қилишни тәләп қилған уйғур мусулманларға еғир шәртләрни қоюп қийинчилиқ туғдурмақта икән." 

Хәвәрдә йәнә мундақ дейилгән: "өткән йилдин буян шәрқий түркистандин чәтәлләргә чиқмақчи болған бир милйонға йеқин кишигә рухсәт қилмиған. Чәтәлләрдә оқуватқан уйғур оқуғучиларни қайтип келишкә буйруқ қилған. Қайтип бармиғанларниң аилилири тәһдиткә учриғанлиқи билдүрүлди. Йәнә бир тәрәптин, уйғур диярида өткән йили башланған паспортларни йиғивелиш долқуни һазирму давам қиливатиду." 

Қирим хәвәр агентлиқиниң тор сәһиписидә тарқалған хәвәрдә йәнә, сәуди әрәбистандин дуняниң һәр қайси җайлиридики дөләтләргә һәҗ қилиш үчүн мәлум сан бәлгиләп бәргән болуп, хитай тәвәсидики мусулманлар үчүн бу йил 12 миң кишигә рухсәт қилинған, бирақ бу санни хитай даирилири толуқ иҗра қилмиған вә һәтта һәҗ қилғучиларниң арисиға өзлириниң нурғун бихәтәрлик хадимлирини мәхсус орунлаштурғанлиқи билдүрүлди. Бу сан туңган мусулманларниму өз ичигә алидикән. Бу йил һәҗ қилғучиларниң сани 1500 киши әтрапида дәп тәхмин қилинмақта. Буларниң көпинчиси туңганларни тәшкил қилидикән." 

"җуңго ислам җәмийити" тор бетиниң хәвиридә билдүрүшичә, йүннәнлик 284 нәпәр һаҗи мәхсус айропилан билән 8-айниң 30-күни сәуди әрәбистанниң мәдинә шәһиригә йетип келип һәҗ паалийитини башлиған. Хәвәрдә, җуңго ислам җәмийитиниң муавин рәиси адил абдукерим, бу йил хитайдин 12 миңдин артуқ кишиниң һәҗ паалийитигә қатнишидиғанлиқини вә һаҗиларға мулазимәт қилиш үчүн 60 тин артуқ хизмәтчи хадим аҗритилғанлиқини билдүргән. 

Уйғурлар һәҗ қилиш йолида һәр хил қийинчилиқларға дуч кәлмәктикән. Һәр хил қийинчилиқ вә хйим-хәтәрләргә тәвәккүл қилип рухсәтсиз йолға чиққан һаҗиларниң бәзилири пойиз арқилиқ москваға берип, москвадин истанбулға келидикән вә сәуди әрәбистан әлчиханисидин виза беришини илтимас қилидикән. Бәзилири болса егиз тағларни ешип ташқорған арқилиқ пакистанға берип у йәрдин мәккә-мәдинигә беришқа тиришмақта икән. 

Рухсәтсиз һәҗ қилған уйғурларниң көпинчиси һәҗ қилғандин кейин җазаға учраштин әндишә қилип юртлириға қайталмай сәуди әрәбистан вә түркийәдә туруп қалмақта икән. 

Иҗтимаий учур васитиси фәйсбокта қисаскар йигит исимлик бир уйғур, мәккидә һәҗ қиливатқан уйғурлар тоғрисида тохтилип, хитай даирилириниң туңган аял һаҗиларға әтләс көңләк кийимләрни кәйдүрүп уйғурға охшитип кәлтүргәнликини билдүрди вә хитай даирилирини көз боямчилиқ билән тәнқид қилди. Қисаскар йигит дегән уйғур бир туңган аялниң әтләс көңләк кийгән сүритини тарқитип буниңға испат қилип көрсәтти. Бәзи инкасчилар бу һәқтә пикир баян қилип хитай даирилири өмәк қилип кәлтүргән туңган вә уйғурларға 2012-йилидин буян әткәс көңләк кәйдүрүп кәлтүрүватқанлиқини язған. 

Иҗтимаий таратқуларда йәнә икки парчә сүрәтлик хәвәр тарқитилған болуп, буниң бири уйғур әр-аял һаҗилар мәккигә кәлгәндә қизғин күтүвелинип үстигә әтир чечип һәдийә бериватқан көрүнүши икән. Йәнә биридә бир гуруппа уйғур әр-аял һаҗилар әрәпат күни ахирлашқандин кейин чоң бир күнни ғәлибилик ахирлаштурғанлиқиға хушал болуп бир-бириниң һәҗ ибадитини ада қилғанлиқини тәбриклишип қучақлишип көрүшүватқан вә йиғлишиватқан көрүнүшләр икән. 

30-Авғуст күни "бүгүнки пакистан" (Pakistan Today) торида, канададики уйғур зиялийси руқийә турдушниң "хитайниң берлин теми" намлиқ мақалиси елан қилинди. Мақалиниң бешида уйғур һаҗиларниң қатму-қат тосақлардин өтүп, миң тәсликтә һәҗгә кәлгәнликигә қаримастин, һәҗ ибадити җәрянидиму хитайниң бесим вә тәқиблиридин қутулалмайватқанлиқи баян қилинған.

Биз уйғур һаҗилар тоғрисида мәлумат елиш үчүн сәуди әрәбистанниң мәккә шәһиридә яшаватқан уйғур тәтқиқатчи сираҗиддин әзизи вә абдулһәмит әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ. 

Сираҗиддин әзизи әпәндиниң билдүрүшичә, бу йил һаҗиларниң сани өткән йилдикигә қариғанда хили пәрқлиқ һалда төвәнләп кәткән. Адәттә хотәндин һәр йили 400-500 нәпәр һаҗи келидикән әмма бу йил аран 179 киши кәлгән. Хитай даирилири мәккигә кәлгән уйғур һаҗиларғиму еғир шәртләрни қоюп, мәккидики уйғурлар билән көрүшүшни чәклигән. Уйғур һаҗиларниң ихтияри сиртқа чиқишқа рухсәт йоқ икән. Уйғур ашханилардин тамақ йийишигиму рухсәт қилмиған. Әҗәблинәрлики шуки, туңганлар халиған йәргә берип, халиған йәрдә тамақ йийәләйдикән вә әркин-азадә йүрәләйдикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт