Uyghur élida yüz bériwatqan weqeler dunya jama'etchilikining diqqitini tartmaqta

2014-02-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Hujumgha uchrighan pichan nahiyisining lükchün baziri saqchi ponkiti. 2013-Yili 26-iyun.
Hujumgha uchrighan pichan nahiyisining lükchün baziri saqchi ponkiti. 2013-Yili 26-iyun.
t2.qpic.cn/mblogpic

Kishiler Uyghur élida weziyetning néme üchün künsayin ötkürlishiwatqanliqigha qiziqmaqta. El - jezire téliwiziyisi xewerler tori bu heqte mexsus bir doklat élan qilip, Uyghur élidiki weqelerge seweb boluwatqan amillar dep qarighan 5 türlük sewebni otturigha qoyup chiqqan.

Ular Uyghur élidiki menpe'et toqunushi we étnik bölünüshning qisqa muddetlik netijisining Uyghurlar arisida islam kimlikining yüksélishige seweb boluwatqanliqini bildürgen. Ular xitay hökümitini eskertip, ziddiyetni ayaqlashturush üchün Uyghurlarning turmush sewiysini yuqiri kötürüsh bilen birlikte, yükséliwatqan islam kimlikige maslishish yolini tutushi kéreklikini bildürgen.

Töwende siler buning tepsilatini muxbirimiz iradedin anglighaysiler.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, el - jezire téliwiziyisi tor béti Uyghur élidiki weqeler heqqide élan qilghan mexsus doklatini, Uyghur élidiki weqelerge qarita xitay hökümitining inkasi we xelq'ara axbaratlarning inkasini sélishturush we buninggha qarita oxshimaydighan bir pikirni algha sürüsh meqsitide élan qilghan. Ular doklatida xitay da'iriliri élan qilghan her xil statéstikilar, ölkiler ara iqtisadiy kirim perqi we ijtima'iy mesililer amillirini nezerde tutup turup, Uyghur élida yüz bergen weqelerni töwendiki 5 xil amilgha baghlap chüshendürgen.

Bularning birinchisi, tiz sür'ette zamaniwiylishish astida özgiriwatqan jem'iyet. El - jezirening qarishiche, Uyghur élida yüz bériwatqan weqeler bir jehettin alghanda xitaydiki tiz sür'etlik zamaniwiylishish keltürüp chiqiriwatqan ijtima'iy mesililer bilen oxshash. Ular, xitay ölkiliridimu zamaniwiylishish keltürüp chiqriwatqan ijtima'iy jinayetler intayin köplükini we Uyghur élidiki jinayet reqemlirining yükseklikini nezerde tutqanda, Uyghur élida yüz bergen weqelernimu xuddi xitay ölkiliridikige oxshashla zamaniwiylishishtin kélip chiqiwatqan ijtima'iy mesililer, dep qarashqa bolidiken.

Ikkinchisi, xitayning gherbni échish siyasiti. Doklatta éytilishiche, xitay gherbni échish siyasiti arqiliq Uyghur éligha nurghun meblegh sélip, Uyghur élining yilliq ishlepchiqirish qimmitini ashurghan bolsimu, emma buningdin intayin az sandiki kishiler nep alghan. Uyghur élidiki sana'etlishishmu köp kishige ish imkani yaritip bermigen, bolupmu Uyghurlargha yaritilghan ish imkani téximu az. Buni az dep bu xil karxanilar Uyghur élida muhit bulghinishigha, tupraq, suning bulghinishigha hem shundaqla kündilik turmush istimal boyumlirining bahasining ösüshige seweb bolup, déhqanlarning turmushini tesleshtürüwetken. Bu xil karxanilar gerche Uyghur élida nurghun payda alghan bolsimu, emma uningdin qaytqini bek az bolghan. Ichkiridin kirgen karxanilar Uyghur éligha özining ademliri bilen bille kirgechke, buning yerliklerge héchqandaq paydisi bolmighan. Uyghurlar asasen dégüdek téxnikiliq xizmetlerge qobul qilinmighan.

Doklatta yene yuqiridikilerdin srt, yérini mejburiy tartiwélish, ishsizliq, yerlik hökümetlerdiki chiriklik we chemberning sirtida qaldurulush, milliy kemsitish we medeniyetler ara chüshenmeslik qatarliq amillardin kélip chiqiwatqan naraziliqlarning hemmisining Uyghurlarning xitay hökümitige bolghan naraziliqini we ularning gherbni échish siyasitige bolghan gumanini kücheytiwetkenliki bayan qilin'ghan we bumu yuqiridiki weqelerning kélip chiqishidiki muhim sewebler dep körsitilgen.

Üchinchisi, rayonlar ara barawersizlik. El - jezire doklatida xitayda herqaysi ölkilerning yilliq ishlepchiqirish qimmiti sélishturup élan qilin'ghan bir statéstikini neqil keltürgen bolup, uningda Uyghur éli xitaydiki 31 ölke boyiche 18 - qatardin orun alghan. Ular mulahiziside, bu reqemdin qarighanda Uyghur élining orni bek töwen hésablanmisimu, emma Uyghur éli ichidiki tekshisizlikning heyran qalarliq ikenlikini eskertken. Uningda éytilishiche, Uyghur élining xoten, atush we qeshqer qatarliq jaylirida tereqqiyattin söz échish mumkin emes bolup, bu yerdiki namratliq xitayning eng namrat ölkisi hésablinidighan guyju ölkisiningmu arqisida qalghan, emma buning eksiche, Uyghur élining qaramay shehiridiki kishi béshigha toghra kélidighan ishlepchiqirish qimiti xitaydiki eng tereqqiy qilghan sheher hisablinidighan tiyenjin shehiridinmu yuqiri iken. Shunga doklatta, Uyghur élining shimaliy bilen jenubidiki perqning intayin chongluqini, Uyghur élining shimalida asasen xitaylarning, jenubida bolsa Uyghurlarning olturaqlashqanliqidek pakitni nezerde tutqanda, Uyghur élida xitaylarning Uyghurlargha qarighanda köp yaxshi yashaydighanliqini, mana bu ehwalningmu kélip chiqiwatqan weqelerning néme üchün jenubiy shinjangda, bolupmu qeshqer we xotende yüz bériwatqanliqini chüshendürüp béridighanliqini eskertken.

Tötinchisi, yer asti islam kurslirining köpiyishi. Doklatta gerche Uyghur élida meschitlerning sanini az déyishke bolmisimu, emma xitay hökümiti bu xil orunlarni, imamlarni we herqandaq diniy pa'aliyetlerning hemmisini özi kontrol qiliwalghan bolghachqa, yéqinqi yillardin boyan Uyghurlar arisida islam dinining qayta janlinishining Uyghur élida yer asti din kurslirining köplep barliqqa kélishini keltürüp chiqarghanliqi bayan qilin'ghan. Bu xil yer asti diniy kurslirining kishilerni özige jelp qilish we küch toplash iqtidari intayin yuqiri bolghachqa we yéqindin buyan yüz bergen weqelerning köpinchisimu mana mushundaq din kurslirigha chétishliq bolghanliqi üchün bu xil yer asti dini kursliri hazir xitay hökümitining asasliq zerbe bérish nishanigha aylan'ghan.

Beshinchisi, islam qizghinliqining yuqiri kötürülüshi. El - jezirining doklatida bu heqte mundaq déyilgen : islam qizghinliqining keng da'iride omumlishishi ikki türlük siyasiy netijini keltürüp chiqardi. Biri, xitay hökümitining qattiq bixeterlik tedbirliri. Yeni béyjing hökümiti Uyghurlargha qattiq bésim we hetta Uyghur musulmanlirini haqaret qilidighan derijidiki qattiq tüzümlerni yolgha qoydi. Mesilen, diniy pa'aliyetlerni, ayallarning hijaplinishini chekleydighan, ularni kommunist partiyige eza bolushqa qistaydighan dégendek. Yene biri bolsa, Uyghurlarning buninggha qarshi küchlük qarshiliq qilishi sewebidin béyjing hökümitige qarshi qozghalghan islam qizghinliqi téximu yuqiri kötürülüshke bashlidi. Ular doklatida, Uyghur élida yüz bergen weqelerning köpinchisining yéza kadirliri kishilerning öylirini diniy pa'aliyet bilen shughulliniwatamdu, dep tekshürüp kirgende yüz bergenlikini misal qilip turup, Uyghurlarning xitay hökümitining qattiq siyasetlirige körsitiwatqan küchlük qarshiliqini weqelerning keynidiki eng asasliq seweb, dep körsetken.

El - jezire qanili tor bétide élan qilin'ghan doklatta yuqiridiki 5 amil körsitilgendin kéyin töwendikidek yekün chiqirilghan. Uningda, bir jehettin élip éytqanda, Uyghur élidiki weqeler menpe'et toqunushi we étnik ziddiyetni öz ichige alghan halda otturigha chiqqan ijtima'iy mesilidur. Buning qisqa muddet ichidiki netijisi bolsa xitay hökümitining bixeterlik tedbirliri bilen qarshilidighan islam herikitining meydan'gha chiqishidur. Bu mesilini hel qilishtiki achquch bolsa xitayning qandaq qilip Uyghurlarning turmush sewiyisini yuqiri kötürüshige we islam kimlikining yüksélishige qandaq qilip toghra mu'amile qilidighan yolni tépip chiqishigha baghliq, dep körsitilgen.

Toluq bet