Türk-xitay munasiwetliridiki sezgür téma Uyghur mesilisi diqqet nuqtisida

Muxbirimiz jüme
2017-05-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika prézidénti donald tramp türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bilen aqsarayda. 2017-Yili 16-may, washin'gton.
Amérika prézidénti donald tramp türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bilen aqsarayda. 2017-Yili 16-may, washin'gton.
AFP

Türkiye-xitay munasiwetliri we buninggha yandashqan Uyghur mesilisi türkiye prézidénti rejep tayyp erdughanning amérika ziyariti munasiwiti bilen xelq'ara axbaratlarda yene orun aldi.

Bezi mulahizilerde türk-xitay munasiwetliride ezeldin qiziq nuqta bolup kelgen Uyghur mesilisining sel peskoygha chüshkendek bolup qalghanliqi ilgiri sürüldi. Undaqta ikki terep arisida tüzülgen iqtisadiy we edliye kélishimliri Uyghur mesilisige tesir körsitelemdu?

Uyghur siyasiy pa'aliyetchiler türkiyediki Uyghur dewasining kelgüsige yenila ümid bilen qaraydighanliqini ilgiri sürsimu, siyasiy közetküchiler bu kélishimning muqerrer menpiy tesiri béridighanliqini otturigha qoymaqta.

Türkiye prézidénti rejep tayyp erdoghan we xitay re'isi shi jinping 13-may béyjingda uchrashqan hemde ikki terep arisida bir qatar kélishimler imzalan'ghan. Bularning biri jinayetchilerni ötküzüp bérish kélishimi.

Xitayning shinxu'a agéntliqi bu heqtiki xewiride kélishim toghrisida tepsiliy toxtalmighan bolsimu, türkiye bilen xitayning "Edliye, qatnash we medeniyet sahelirige alaqidar bir qanche höjjetlerge imza qoyghan" liqini körsetken.

Xewerde körsitishiche, rejep tayyp erdoghan türkiyening meblegh sélish, qatnash, asasiy mu'essese qurulushi qatarliq sahelerde xitay bilen bolghan munasiwetlirini kücheytishke hazir ikenlikini hemde xitay shirketlirining türkiyege meblegh sélishini qarishi alidighanliqini otturigha qoyghan.

Rejep tayyp erdoghan 13-maydin, 15-mayghiche xitayda ziyarette bolghan we xitayning atalmish "Bir belwagh bir yol munbiri" yighigha qatnashqan. Uning, bu ziyariti xitay Uyghur élidiki basturush siyasetlirini téximu ötkürleshtürgen, Uyghurlargha qaritilghan diniy we kishilik hoquq depsendichilikliri yuqiri pellige chiqqan mezgilge toghra kelgen idi.

Shu sewebtin xitay-türkiye munasiwetlirining barghanche yüksilishi, jümlidin bular arisida tüzülgen jinayetchilerni ötküzüp bérish kélishimi Uyghur közetküchiler we pa'aliyetchilerning qattiq diqqitini chekken hemde mezkur kélishim heqqidiki xewerler bu hepte axiridin buyan Uyghurlar arisida eng köp munazire qozghighan témilarning biri bolup qaldi.

D u q re'isi rabiye qadir xanim ikki terep arisida hazirlan'ghan "Jinayetchilerni qayturup bérish kélishimi" ge eng diqqet qilghanliqini, emma buning aqiwitidin bek endishe qilip ketmeydighanliqini bildürdi.

Halbuki, amérikidiki adwokat, weziyet közetküchisi nuri türkelning bildürüshiche, mezkur kélishimning ikki menpiy tesiri bar iken.

"Washin'gton pochtisi" gézitide türkiye-xitay munasiwetliri heqqide bérilgen bir parche mulahizige qarighanda, türkiye-xitay soda munasiwetliri rejep tayyp erdughanning "Adalet we tereqqiyat partiyesi" hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, intayin tiz sürette yükselgen. Emma ularning öz munasiwetlirini téximu qoyuqlashturushigha Uyghur mesilisi tosalghu bolup kelgen.

Türkiye-xitay arisidiki tashqi soda sommisi 2002-yili yiligha bir milyard dollar etrapida bolghan bolsa, bu somma bügünki kün'ge kelgende 27 milyard dollargha yetken. Nöwette xitay shirketliri türkiyede yasiliwatqan bir tiz süretlik tömüryol qurulushigha yardem qilmaqta iken.

Türkiye prézidénti rejep tayyp erdoghan béyjingda bir belwagh bir yol munbiri yighinida qilghan sözide xitay re'isi shi jinping otturigha qoyghan mezkur qurulush pilanning dunyada térrorizmni yoqitishta aktip rol oynaydighanliqini bildürüpla qalmay, buning ehmiyiti we emili ünümige yuqiri baha bergen.

Anadolu agéntliqining neqil qilishiche, u, mezkur qurulushning dunyadiki 60 dölet we 4 milyard 500 milyon ademni qaplaydighan muhim qurulush ikenlikni bildürgen.

Halbuki, washin'gton pochtisi gézitide körsitishiche, xitayning mezkur qurulush pilanini kütkendek netije qazinip kételmeydiken.

Maqalide mundaq körsitilgen: "Bezi döletler bu qurulushqa guman bilen qaraydu. Hindistan buni bayqut qilghan döletlerning biri. Bu qurulushning bashqilarni emes, belki peqet xitaynila menpe'etdar qilidighanliqi, hemde uning ünümsizlik we chériklik bilen kishenlen'genliki közetküchilerni endishige salidu. Emeliyette xitayning türkiye bilen bolghan munasiwetlirini téximu yéqinlashturushqa bolghan uzundin buyanqi urunushliri xitayning Uyghur musulmanlargha qaratqan basturush siyasetliri wejlik soghuq mu'amilige uchrap kelgen idi. Ikki terep munasiwetliridiki qiziq nuqta Uyghur mesilisi sel peskoygha chüshüp qalghandek qilatti. Xitay türkiyege qéchip bériwalghan Uyghurlarni uzundin buyan telep qilip kéliwatidu. Uyghurlar musulman bolupla qalmay bir türkiy quwumige tewe bir xelq. Xitay bularni bir tehdit dep qaraydu."

Undaqta türkiyening köp tereplerde xitay bilen hemkarlishishi we xitayning türkiye munasiwetlirini birdinla téximu qoyuqlashturushigha némiler seweb bolghan?

Nuri türkelning qarishiche, dölet ichi we bir qisim tashqi siyasetliri türkiyeni xelq'ara sehnide yétim qaldurghan. Bu türkiyeni xitaygha yéqinlashturghan bir amil bolghan bolsa, Uyghur mesilisi xitayni türkiyege mohtaj qilghan.

Xitay da'iriliri bu yil kirgendin buyan Uyghurlargha qaratqan diniy basturush siyasetlirini yene kücheytken. Ular atalmish"Esebiylikini tügitish nizami" ni ijra qilip, hetta téléwizor körüshni ret qilishining jinayet hésablinidighanliqini körsetken we isim cheklesh belgilimisi chiqirip, "Muhemmed", "Türkizat" qatarliq isimlarni qoyushning qanunsizliq bolidighanliqini élan qilghan idi.

Ilgiri xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirige qarta eyibleshlerde bolghan hetta 2009- yildiki "Ürümchi weqesi" din kéyin, xitayni Uyghurlar üstidin irqiy qirghinchiliq élip bérish bilen eyibligen türkiye prézidénti rejep tayyp erdoghan bu nöwet xitay yuqiriqidek siyasetlerni yolgha qoyghandimu lam-jim démigen.

Erdughanning xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasetlirige inkas qayturushning ornigha "Jinayetchilerni qayturup bérish kélishimi" ge oxshash sezgür bir kélishige imza qoyghanliqi toghrisida toxtalghan rabiye qadir xanim yenila türkiyeni eyiblimeydighanliqini bildürdi.

Rejep tayyp erdoghan xitaydiki ziyaritini ayaghlashturup 16-may amérika paytexti washin'gton'gha yétip keldi we prézidént donald tramp bilen körüshüp, bir qatar mesiler üstide söhbette boldi.

Uning, bu ziyariti amérika da'iriliri türkiye hökümiti térrorchi, dep en'ge élip qarshi küresh qiliwatqan kurd qoralliq küchliri "YPG" ni qoral-yaragh bilen teminleydighanliqini bildürüp, türkiyening naraziliqini qozghighan mezgilge toghra keldi.

Toluq bet