En'gliye parlaméntida Uyghurlar mesilisi heqqide guwahliq bérish yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2018-07-03
Élxet
Pikir
Share
Print
En'gliye parlaméntida ötküzülgen Uyghurlar mesilisi toghriliq guwahliq bérish yighinida léksiye sözligenler. Soldin onggha: réychil xarris xanim, adryan zénz ependi we rehime mexmut xanim. 2018-Yili 2-iyul, london.
En'gliye parlaméntida ötküzülgen Uyghurlar mesilisi toghriliq guwahliq bérish yighinida léksiye sözligenler. Soldin onggha: réychil xarris xanim, adryan zénz ependi we rehime mexmut xanim. 2018-Yili 2-iyul, london.
Eziz Isa teminligen

Yéqindin buyan gherb dunyasidiki herqaysi axbarat wasitiliride "Xitayning eng chong énérgiye bazisi" dep atiliwatqan Uyghur diyarining dunyadiki "Eng chong üsti ochuq türme" ge aylinishi heqqidiki xewerler köplep bésilishqa bashlidi. Bir qisim shahitlarning bu heqte guwahliq bérishi bilen buninggha da'ir bir qisim ehwallar qismen bolsimu aydinglishishqa bashlidi. Téximu muhimi, köpligen teshkilatlar we hökümet orunlirining bu mesilige bolghan qiziqishimu barghanséri éship bérishqa bashlidi. 3-Iyul küni en'gliye parlaméntida ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki guwahliq bérish yighinini ene shularning jümlisidin déyishke bolidu.

Igilen'gen ehwallardin melum bolushiche, bu qétimqi guwahliq bérish yighini en'gliye parlaméntidiki insan heqliri bilen meshghul bolghuchi parlamént ezaliri birliship uyushturghan iken. Bu qétimqi guwahliq bérish yighinigha "Shinjangdiki éship bériwatqan zulum we mejburiy assimilyatsiye: xelq'ara jama'et buninggha néme deydu?" dep mawzu qoyulghan. Bu qétimliq yighinda london uniwérsitétining proféssori réychil xarris, gérmaniyediki "Yawropa medeniyiti we ilahiyet mektipi" ning proféssori, Uyghur diyaridiki "Yépiq terbiye" témisida xelq'arada eng nopuzluq alimlardin saniliwatqan doktor adryan zénz londondiki Uyghur pa'aliyetchilerdin rehime mehmut qatarliqlar oxshash bolmighan témilar boyiche söz qildi.

Mezkur yighin heqqide bérilgen élanda bayliqqa tinip ketken bu rayonning 2013-yilidin buyan shi jinpingning "Bir belwagh, bir yol" qurulushidiki yadroluq makan bolup qalghanliqi, buning bilen yillardin buyan dawamliship kelgen Uyghurlarni basturush siyasetliri 2016-yili chén chu'en'go Uyghur diyaridiki kompartiye sékrétari bolup yötkilip kelgendin kéyin biraqla yuqiri pellige chiqip, mezkur rayonning eng chong saqchi dölitige aylinip qalghanliqi, buning bilen nöwette Uyghurlarning 11 pirsentini teshkil qilidighan bir milyon kishining "Yépiq shekillik terbiyelesh merkizi" namidiki lagérlargha qamalghanliqi, emma xitay hökümitining izchil bu ehwallarni inkar qilip kelgenliki, shunga mushu ehwallardin gherb dunyasini, jümlidin en'gliye hökümitini xewerdar qilish hemde ularni bu xildiki zorawanliq qilmishlirini chekleshke chaqiriq qilish lazimliqi otturigha qoyulghan.

Bu qétimliq söhbet yérim ochuq xaraktérde bolghanliqi üchün, yighin qa'idisi boyiche neq meydandin awaz élish cheklen'gen idi. Shunga yighin axirlashqandin kéyin biz londondiki Uyghur pa'aliyetchi, london Uyghur ansambilining mes'uli eziz eysaning yardimide aldi bilen bügünki yighinda söz qilghuchilarning biri doktor réychil xarrisqa mikrofonimizni uzattuq.

Biz uningdin bügünki yighin heqqide qisqiche melumat bérishni sorighanda u mundaq dédi: "Bügün biz parlaméntqa kélip, insan heqliri bilen meshghul bolghuchi az sandiki parlamént ezalirigha ehwal tonushturduq. Shunga méningche ular bilen biwasite söhbetlishishni tolimu jayida boldi, dep qaraymen. Yene kélip biz mushu pursettin paydilinip hazir Uyghurlar duch kéliwatqan bu ishlarni ulugh britaniye parlaméntida qandaq aqturushning yolliri heqqide chüshenchige ige bolduq. Shundaq qilip bügünki yighinda biz üch kishi söz qilduq: men, adryan zénz we rehime mehmud. Men asasliq qilip, omumi ehwal heqqide qisqiche chüshenche berdim hemde Uyghur rayonidiki bixeterlik siyasetlirining arqa körünüshi heqqide sözlidim. Adryan zénz bolsa özining 'terbiyelesh merkezliri' heqqidiki tetqiqat ehwalidin melumatlar berdi. Rehime mehmud bolsa muhajirettiki Uyghur jama'itining bir ezasi bolush süpitide öz kechürmishlirini shundaqla Uyghurlarning wetinidiki uruq-tughqanliri we dostliri bilen héchqandaq alaqide bolush imkanining bolmaywatqanliqini sözlep berdi."

Biz uningdin yighin uyushturghuchi parlamént ezalirining yighin jeryanida qandaq inkasta bolghanliqi heqqide sorighinimizda ularning bu mesililer heqqide etrapliq chüshenchige ége bolghanliqini éytip kélip mundaq dédi: "Bizdin 'bir belwagh, bir yol' qurulushi heqqide tolimu menilik so'allar soraldi. Söz qilghuchilarning biri nöwette köpligen en'gliye shirketlirining 'bir belwagh, bir yol' qurulushigha ishtirak qilish bilen aldirash bolup kétiwatqanliqigha baha bérip 'bu shirketler emeliyette Uyghurlarning wetinide némilerning boluwatqanliqi heqqide héchnerse bilmeydu' dédi. Bu heqtiki so'al-jawablar bekmu qiziqarliq boldi. Biz yene en'gliye hökümiti xitay hökümiti bilen soda mesililiri boyiche söhbetleshkende mushu mesililerni otturigha qoyushning mumkinchiliki heqqide söhbetleshtuq."

Bu qétimqi yighinda söz qilghan doktor adryan zénzdin biz bügünki yighinda némilerni otturigha qoyghanliqini soriduq. U özining yéqinqi izdinishliri asasida Uyghurlar diyarida ewj éliwatqan "Terbiyelesh merkezliri" ning mewjutluqi heqqidiki ispatlarni körsetkenlikini bildürdi.

U bu heqte söz qilip mundaq dédi: "Biz shinjangning weziyiti heqqide söhbetleshtuq. Bu rayondiki bixeterlik mesililiri boyiche bir omumi chüshenche berduq. Men asasliq qilip 'terbiyelesh lagérliri' sistémisining mewjutluqi heqqidiki tepsiliy delil-ispatlar hemde alaqidar mesililer boyiche sözlidim. Biz bilen bille yene bir Uyghur xanim özining mushu ishlargha baghlinishliq bolghan shexsiy kechürmishlirini sözlep berdi. Parlamént ezalirining bu mesililerge bolghan inkasi bekmu ijabiy boldi, dep oylaymen. Ular bu mesililerge bekmu estayidil mu'amilide boldi. Ular yene bu 'terbiyelesh lagérliri' ning delil-ispatlirini kördi shundaqla uzaq mezgilni közligende buninggha bizning qandaq teklip béridighanliqimizni soridi."

Biz uningdin "Uyghurlar diyarida shunche mustehkem asas quruwalghan xitay hökümiti néme üchün emdilikte 'terbiyelesh merkezliri' ni köplep berpa qilidu?" dep sorighinimizda u buning uzaqni közligen bir siyasiy tedbir ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Méningche, xitay hökümiti bu rayondiki bixeterlik mesilisini toluq kontrol qilduq, dep oylaydu. Emdilikte bolsa ular bu rayondiki xelqni özgertishni oylawatidu. Shunga xitay hökümiti üchün nöwette shinjangni saqchi dölitige aylandurush ghayet zor bir qurulush bolmaqta. Shuning bilen birge xitaylar hazir Uyghurlarni, yene kélip Uyghur dégen zadi kim? ular qeyerdin kelgen? dégenlerni chüshinelmey qiynilip kétiwatidu. Shunga bu nuqtidin oylashqanda ular uzun mezgil esqatidighan, téximu ünümlük bolghan assimilyatsiye charilirini izdewatidu."

Axirida bügünki guwahliq bérish yighinigha qatnashqan Uyghur pa'aliyetchi rehime mehmudmu ayrim ziyaritimizni qobul qildi. U özining yighin ehlige öz kechürmishlirini bayan qilish arqiliq chet'el mutexessislirining éytqanlirini yandin ispatlighanliqini, buning ünümi yaxshi bolghanliqini éytti.

Rehime mehmudning bildürüshiche, bügünki yighinda söz qilghuchilar yene en'gliye parlaméntigha Uyghurlar heqqide teklip sun'ghan. Biz uningdin buning qandaq teklip ikenlikini sorighinimizda u bu heqte qisqiche chüshenche berdi.

Melum bolushiche, nöwette Uyghur diyaridiki siyasiy weziyet barghanséri köpligen sahening diqqitini qozghawatqan bolup, izchil xelq'ara axbarattiki qiziq témilardin bolup kelmekte iken.

Toluq bet