“‛martin énals mukapati‚ ning ilham toxtigha bérilishi uning erkinlik kürishining xelq'arada étirap qilin'ghanliqi”

Muxbirimiz erkin
2016-10-12
Share
Ilham-toxti-marten-ennals-mukapati.jpg 2016-Yilliq martin ennals kishilik hoquq mukapati xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxti ependige bérildi.
martinennalsaward.org

Bu yilliq “Martin énals kishilik hoquq mukapati” ning ilham toxtigha bérilishi, xelq'ara jem'iyetning diqqitini yene bir qétim ilham toxti délosi we Uyghur mesilisige jelp qildi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati ilham toxtining mezkur kishilik hoquq mukapatigha layiq körülgenlikini alqishlap, uning derhal qoyup bérilishini telep qildi. “Démokratik junggo fronti” namliq xitay démokratiye teshkilati, mukapatning ilham toxtigha bérilishi uning erkinlik körüshining xelq'arada étirap qilghanliqini körsitidu, dédi.

Ilham toxti “Martin énals kishilik hoquq mukapati” 1993‏-yili tesis qilin'ghandin buyan uninggha érishken tunji Uyghur. Tunji mukapat 1994‏-yili tarqitilip, amérikidiki ataqliq xitay öktichi xariy wugha bérilgen idi.

2016‏-Yilliq mukapat tarqitish murasimi seyshenbe küni jenwede ötküzülüp, mukapatni ilham toxtining amérikida oquwatqan qizi jewher ilham tapshurup aldi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati “Martin énalis kishilik hoquq mukapati”ni tesis qilghan 10 xelq'ara teshkilatning biri. Mezkur teshkilatning amérikida turushluq wekili t. Kumar charshenbe küni mukapatning ilham toxtigha bérilgenlikini mu'eyyenleshtürüp, bu uning qilghan xizmetlirining étirap qilinishi, dep körsetti.

T. Kumar mundaq deydu: “Xelq'ara kechürüm teshkilati bu mukapatning ilham toxtining kishilik hoquq sahesidiki xizmitige bérilgenlikini qarshi alidu. Bu, ilham toxtining mesilisini küntertipke qoyup, uning kishilik hoquq sahesidiki xizmiti we xitay da'irilirining uninggha qilghan adaletsizliklirini otturigha chiqiridu. Xitay hökümiti uning délosini kishilik hoquq mesilisi emes, dep qarapla qalmay, herqandaq kishini jümlidin xelq'ara kechürüm teshkilatini ret qilip keldi. Biz xitay da'irilirini ilham toxtini derhal we shertsiz qoyup bérishke chaqirimiz.”

“Martin énals fondi”ning qarari yene chet'eldiki xitay démokratiye teshkilatlirining inkasini qozghidi. “Démokratik junggo fronti” teshkilatining re'isi, xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti tinchliq komitétining mu'awin re'isi shéng shöning qarishiche, bu mukapat ilham toxtining uzun yilliq erkinlik kürishining mu'eyyenleshtürülüshidur.

U mundaq dédi: “Aldi bilen men doktor ilhamning bundaq bir kishilik hoquq mukapatigha érishkenlikidin xursen boldum, uni tebrikleymen. Chünki, bu noqul uning shexsi teqdirige diqqet qilish bolupla qalmay, téximu muhimi uning uzun yillardin buyan kishilik hoquq, démokratiye, erkinlik we Uyghurlarning öz hoquqini qolgha keltürüshi üchün qilghan xizmetlirining bir xil mu'eyyenleshtürülüshidur.

Bu, pütkül xelq'ara jem'iyetning Uyghurlarning hazirqi azabliq teqdirige bolghan diqqitini téximu qozghaydu. Chünki, kompartiye xitayda hakimiyet sorighan shunche yil jeryanida Uyghurlarni bu dunyadiki eng azab tartip kelgen xelqning biri, déyishke bolidu. Biraq xitay uchurni qattiq kontrol qilishi seweblik xelq'ara jem'iyet Uyghurlarning ehwalidin nahayiti cheklik xewerdar bolup keldi”.

Shéng shöning qarishiche, bu mukapat ilham toxtining türmidiki ehwalini azraq özgertishke paydiliq bolushi mumkin. Emma u, bu mukapat xitayning Uyghur siyasitige héchqandaq tesir körsetmeydighanliqini ilgiri sürdi.

Shéng shö, “Men ishinimenki, ilhamning bu mukapatqa érishishi uning shexsi ehwalida azraq özgirish peyda qilishi mumkin. Mesilen, da'iriler uninggha nahayiti éhtiyat bilen mu'amile qilishi, ten jazasi bérish, ziyankeshlik qilish, dégendek mesililerde buning uninggha yardimi tégidu, dep qaraymen. Chünki, xitay kompartiyisi xelq'ara jem'iyetning uninggha bolghan diqqitidin we ularning dawamliq tenqidige uchrashtin chékinishi mumkin.

Biraq men bu Uyghurlarning omumiy ehwaligha zor tesir peyda qilidu, dep qarimaymen. Lékin yene bir jehettin,xitay kompartiyisi bu mukapat seweblik ilhamning qamaq jazasini qisqartidu, dep qarimaymen” dédi.

Bu yilliq “Martin énals kishilik hoquq” mukapatigha ilham toxtini öz ichige alghan 3 namzat tallan'ghan. Qalghan 2 namzatning biri éfiyopiyelik bir kishilik hoquq tor békiti bilen süriyelik kishilik hoquq adwokati razan zeytune idi. Emma ilham toxti uninggha eng muwapiq namzat, dep qaralghan.

Martin énals kishilik hoquq mukapati bahalash komitétining diréktori maykil xambata murasimda mukapatning ilham toxtigha bérilishide köp xil seweblerning barliqini eskertip,“Emma buning ichidiki bir muhim amil, u nahayiti zor xeterge tewekkül qildi. U, öz xiyallirini aghzaki ipade qilghanliqi üchünla muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi” dégen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining amérikada turushluq wekili t. Kumar charshenbe küni radi'omizgha bergen bayanatida ilham toxtining toxtining adaletsiz sotlan'ghanliqini bildürüp, eger xitay hökümiti uni dawamliq tutup tursa, uning mesilisi xitaygha téximu éghir bésim peyda qilidighanliqini agahlandurdi.

T.Kuma mundaq deydu: “Xelq'ara kechürüm teshkilati uning söz qilish heqqi choqum kapaletke ige qilinishi kérek, dep qaraydu hemde u özining siyasiy köz qarishini tinch yollar bilen otturigha qoyghanliqi üchün türmige tashlanmasliqi kérek, dep hésablaydu. Shunga, biz uning üstidin chiqirilghan hökümni élip tashlashqa chaqirimiz we mezkur mukapatning uninggha bérilgenlikini alqishlaymiz.

Shuning bilen birge shuninggha ishinimizki, eger xitay hökümiti uni dawamliq türmide tutup tursa, uning üchün sözleydighan témimu köp guruppilar otturigha chiqidu. Uning délosi téximu köp jama'et pikri peyda qilip xitaygha téximu éghir bésim peyda qilidu. Dunyada bu déloni xitayning öz puqralirigha qaratqan zorawanliqining misapi, dep qaraydighanlar téximu köpiyidu.”

Ilham toxtigha kishilik hoquq mukapati bérilishi yene xelq'ara axbarat wasitiliride keng xewer qilindi. Amérikining “Nyoyork waqti géziti” seyshenbe küni élan qilghan xewiride, xitay hökümiti bölgünchilik, zorawanliqqa qutratquluq qilish bilen eyiblep muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtining “Di'alog we öz ara ara chüshinishni algha sürüsh tirishchanliqi seweblik” mezkur kishilik hoquq mukapatigha érishkenlikini bildürgen.

En'gliye “Közetküchi” gézitining shu künidiki xewiride, ilham toxti “Xitayning mandélasi” dep körsitilgen. Birleshme agéntliqining xewiride bolsa, mezkur mukapatning türmidiki ziyaliysi ilham toxtigha bérilishi, “Diqqetni ilgiri xelq'araning qattiq tenqidige uchrighan bu délogha jelp qildi” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet