Firansiye muxbiri ursula uchrighan tehdit Uyghurlarning weziyitini yenimu éniq ashkarilap berdi

Muxbirimiz irade
2015.12.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ursula-Gauthier-ursula-gotiyir.jpg Muxbirliq saheside xelq'araliq mukapatlargha érishken firansiyelik muxbir ursula gotiyir xanim 2015-yilining axiri Uyghurlar toghrisida yazghan maqalisi tüpeylidin xitaydin heydelgen. 2003-Yili 6-féwral, parizh.
AFP

Firansiyening parizh shehiride 13-noyabir küni yüz bergen térrorluq weqesidin kéyin xitay dölet re'isi shi jinping we xitay tashqi ishlar ministiri wang yi arqa-arqidin bayanat bérip, xitayningmu térrorluqning qurbani ikenlikini bildürgen hem shundaqla dunyani xitayning “Sherqiy türkistan islam herikiti” bilen qiliwatqan urushini qollashqa chaqirghan idi. Xitayning bu pozitsiyisi shu waqittila dunya metbu'atlirining hem shundaqla kishilik hoquq organlirining diqqitini qozghap, parizh hujumini xitay hökümitining xuddi “11-Séntebir weqesi” ge oxshash qollinish éhtimalliqi otturigha qoyulghan. Ene shu xil maqalilerning biri firansuz ayal muxbir ursula gotiyir teripidin élan qilin'ghan “Xitayning hujumdin kéyinki hemkarliq chaqiriqi yoshurun meqsetke ige” mawzuluq maqale idi. Emma u bu maqalisini élan qilipla balada qalghan.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatining bayanati we “Gardiyan” yeni “Hamiy” gézitining xewerlirige qarighanda, u maqalisini firansiyediki “Lobis” heptilik zhurnilida élan qilghandin kéyin, xitayning hökümet awazi hésablinidighan “Yer shari waqti géziti” we “Xelq géziti” ge qarashliq tor betler mexsus maqale élan qilip bu firansuz muxbirni “Térrorluqqa ikki xil ölchem” qoyush bilen eyibligen.

Yuqiridiki gézitlerning firansuz muxbirgha qarshi élan qilghan qutratquluq xaraktérdiki maqalisi xitay armiyisige qarashliq bashqa metbu'atlar teripidinmu köchürüp tarqitilghan. Xelq géziti tor bétining munazire munbiride mexsus munazire qozghilip, uni haqaretligenler hetta uni ölüm bilen tehdit qilghanlar bolghan. Sina tor béti we “163.Chom” tor bétidiki munazirilerde uning resimi we béyjingda turushluq adrési hembehirlen'gen we tehdit qilin'ghan. Ursula gotiyir yene, xitay tashqi ishlar ministirliqi teripidin chaqirtilip, “Xata xewer bergenlikini étirap qilish” qa mejburlan'ghan.

Undaqta, u firansuz ayal muxbir ursulaning maqaliside xitayni ghezeplendürgüdek zadi néme déyilgen idi? ursula maqaliside parizhdiki térror hujumidin kéyin shi jinpingning derhal firansiye bilen térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilidighanliqini jakarlighanliqini, emma buning meqsetlik ikenlikini eskertken we mundaq dégen: “Bir qanche sa'ettin kéyinla xitay jama'et xewpsizlik ministiri ikki ay awwal bayda 50 kishining ölümige yol achqan we ‛térrorchi‚ dep atiliwatqan hujumchilarning lidirini qolgha chüshürgenlikini xewer qildi. Gerche bu weqe oxshashla intayin qanliq bolsimu, emma uning 13-noyabir parizhda yüz bergen hujum bilen héchqandaq oxshash nuqtisi yoq. U eslide xitay hökümitining qattiq qolluq bésimi astida yashawatqan türkiy musulman xelq Uyghurlar olturaqlashqan zéminda dawamliq körülüp turuwatqan bashqa weqelerge oxshashla, yerliklerning naraziliqining partlap chiqishi idi. Qarimaqqa, chiqish yoli qalmighan bir kichik türkümdiki Uyghurlar qollirida paltilar bilen kömür kandiki xitay ishchilargha hujum qilish arqiliq uchrighan zulum, adaletsizlik we ékspilatatsiyening öchini almaqchi bolghan. Xitay hökümiti Uyghurlarning naraziliqining künsayin éship bérishida özining mes'uliyiti barliqini étirap qilmaydu. Emma shinjangdiki qanliq weqelerni xelq'ara jihad teshkilatlirigha baghlashqa bolmaydu.”

Firansuz muxbir maqalisi dawamida, xelq'ara kishilik hoquq organlirining mes'ulliri we tetqiqatchilarning sözini neqil élish arqiliq, “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilatining xitay ilgiri sürgendek tehdit peyda qilghudek küchi yoqluqini hetta bezi tetqiqatchilarning bu teshkilatning mewjutluqidinmu guman qilidighanliqini mulahize qilghan. U Uyghur élidiki hujumlarda ishlitilgen qorallarning pütünley pichaq-qingraqqa oxshash iptida'iy qorallar ikenlikini eskertish bilen birge, rayondiki jiddiylikning xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasetliri tüpeylidin peyda boluwatqanliqini mulahize qilip, Uyghurlarning medeniyiti, tili we dinini cheklesh, pasport élishni qiyinlashturush, islami isimlarni cheklesh, ramizan mezgilide tamaq yéyish, ashxanilarda haraq sétishqa mejburlash, haraq-tamakidin qol üzgen yashlarni radikalliq gumani bilen teqibleshke oxshash bir qatar siyasetlerni misal qilip körsetken. U maqalisining axirida, xitay hökümitining Uyghur élidiki weqelerni xelq'ara jihad herikitige baghlashqa urunuwatqan bolsimu, emma bu nöwet xitayning amérika we yawropadin “11-Séntebir weqesi” dikige oxshash qollashqa érishelmesliki mumkinlikini eskertken we maqalisini mundaq bir jümle bilen ayaghlashturghan “Uyghurlarning weziyiti künsayin nacharlishiwatqan bir shara'itta, xitayning güzel sheherlirimu dawamliq pichaq-qingraqlarning tehditi astida qalidu”

Ursula mana bu mezmundiki xewiri tüpeyli xitay hökümitining chishigha tegken. Nöwette uning kesipdashliri uning bixeterlikidin jiddiy endishe qilmaqta. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi yuqiridiki muxbirning Uyghur élidiki emeliyetni ashkarilighanliqi üchün xitay hökümitining nishanigha aylinip qalghanliqini bildürdi.

Bügün chégrasiz muxbirlar teshkilati bayanat élan qilip, firansiye muxbirigha qaritilghan “Étibarini chüshürüsh we tehdit qilish” herikitini tenqid qildi. Chégrasiz muxbirlar teshkilati asiya-tinch okyan bölüm bashliqi benjamin isma'il bayanatta mundaq dégen: “Xitay hökümiti adette munazire betliridiki sezgür uchurlarni öchürüwétishte intayin chaqqan. Biraq ular bu qétim özi üchün meqsetlik halda ursula gotiyirning öchmenlikke we hujumgha uchrishigha yol qoydi. Biz xitay hökümitining özining testiq küchini chet'ellik zhurnalistlargha hujum qilip, ularning xizmitige tosqunluq qilidighan wasitige aylanduruwalmasliqqa chaqirimiz.”

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi xitay hökümitining mana mushu xil wasitiler arqiliq chet'ellik muxbirlarni Uyghur mesilisini anglitishtin sowutushni meqset qiliwatqanliqini bildürdi.

Xitaydiki chet'ellik muxbirlar kulubi bayanatida, firansiye muxbirining muxbirliq kinishkisining hazirghiche yéngilinip bérilmigenlikini eskertip, eger bu dawam qilghan teqdirde, bumu xitay hökümitining muxbirlargha qiliwatqan tehditining yene bir éniq ipadisi hésablinidu, dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.