Muhajirettiki Uyghurlarning tutqundiki qérindashliri heqqide éytqanliri(3)

Muxbirimiz méhriban
2018-06-20
Élxet
Pikir
Share
Print
"Tam atlap cheklen'gen uchurlarni körgen" dégen jinayet artilip, qamaq jazasigha höküm qilin'ghan, ürümchi chégra rayon méhmanxanisi soda éghizida tijaret qilidighan Uyghur yash pexirdin pettar(otturida) ependi.
"Tam atlap cheklen'gen uchurlarni körgen" dégen jinayet artilip, qamaq jazasigha höküm qilin'ghan, ürümchi chégra rayon méhmanxanisi soda éghizida tijaret qilidighan Uyghur yash pexirdin pettar(otturida) ependi.
Photo: RFA

Soda éhtiyajidin tam atlap torgha chiqqan pexirdin 7 yilliq qamaqta

Xitayning atalmish "Terbiyelesh lagérliri" gha solan'ghan bir milyondin artuq Uyghur tutqunlar arisida muhajirette yashawatqan Uyghurlarning zor köp qismining ata-ana we uruq-tughqanliriningmu barliqi melum bolghan idi. Yéqinda chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xalmurat qatarliq muhajirettiki Uyghurlar qozghighan "Erkin dunyadiki Uyghurlarning xitayning 'yighiwélish lagérliri' gha qamalghan uruq-tughqanlirini ashkarilash herikiti" ning türtkiside tutqundiki Uyghurlarning kimliki we tutulush sewebige a'it téximu köp uchurlar ularning erkin dunyadiki uruq-tughqanliri teripidin anglitilidighan weziyet barliqqa keldi. Ürümchi chégra méhmanxanisi soda éghizida ottura asiya döletliri bilen tijaret qilidighan pexirdinning tutqun qilinish sewebi we uning 7 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghanliqi we bashqa Uyghurlarning tutqun qilin'ghanliq uchurliri ularning muhajirettiki tughqanliri teripidin radiyomizgha inkas qilindi.

Yéqindin buyan muhajirette yashawatqan Uyghurlardin güljennet xanim we ababekri qatarliqlar radiyomizgha uchur yollap, yurtida qalghan uruq-tughqanlirining tutqun qilin'ghanliqi heqqide uchur alghanliqini bildürdi.

Güljennet xanimning bildürüshiche, uning ürümchi tikquduq kömürkan rayonida olturushluq akisi ekberni öz ichige alghan bir türküm yash we ottura yashliq Uyghur erliri bultur yil axiri we bu yil béshida tutqun qilin'ghan. Güljennet xanim bayanida mezkur xewerni ürümchidiki tonushliridin anglighanliqini bildürüp, kömür kan rayonidin tutqun qilin'ghan Uyghurlarning zor köp qismining ürümchi bulaqlagh yeni, xitayche shüymogo rayonigha qarashliq tashliqsaydiki "Terbiyelesh merkizi" ge élip kétilgenlikini bildürdi.

Güljennet xanimdin uning akisi ekberning néme sewebtin tutqun qilin'ghanliqini sorighinimizda u akisining tutulush sewebini bilelmeydighanliqini, emma kömürkan rayonidin tutqun qilin'ghanlarning zor köp qismigha "Intérnétte diniy étiqadqa munasiwetlik cheklen'gen uchurlarni körgen" dégendek jinayetler artilip, öginishke élip kétilgenlikini bildürdi.

Radiyomizgha newre akisining tutqun qilin'ghanliqini inkas qilghan ababekri ependimu birnechche ay ilgiri ürümchidiki tonushliridin ürümchi chégra rayon méhmanxanisi soda éghizida tijaret qilidighan newre akisi pexirdin pettarning soda éhtiyajidin tam atlap torgha chiqqanliqi üchün "Tam atlap cheklen'gen uchurlarni körgen" dégen jinayet artilip, qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi toghruluq uchur alghanliqini bildürdi.

Igiligen ehwallardin melum bolushiche, pexirdin pettar yéqinqi yillarda chégra rayon méhmanxanisi soda éghizida tijaret qilip ronaq tapqan. U mezkur soda éghizida qazaqistan qatarliq döletler bilen aptomobil zapchasliri sodisi qilip kelgen. 2009-Yildin kéyin Uyghur diyarida xelq'araliq intérnét alaqisige cheklime qoyulghan ehwalda pexirdin pettar ottura asiyadiki qazaqistan qatarliq döletler bilen normal soda alaqisini dawamlashturush üchün xitay saqchiliridin yazma ijazet élip, bu döletler bilen bolghan soda alaqiside tam atlash yumshaq détalini qollan'ghan. Emma 2016-yili yil béshida pexirdin pettar "Dölet qanunini buzup, tam atlap uchur körgen" dégen bahanida tutqun qilin'ghan. 2018- Yili yil béshida a'ilisidikiler pexirdin pettargha "Chet'ellerdiki bölgünchiler bilen tor-uchur alaqiside bolghan" dégendek jinayetler artilip, 15 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghanliq uchurini alghan. Kéyin yenimu ilgirilep éniqlash arqiliq pexirdin pettarning 7 yilliq muddetlik qamaqqa höküm qilinip, shixenzediki türmige jaza mudditini öteshke élip kétilgenliki heqqide uchur alghan.

Radiyomiz pexirdin pettar ilgiri tijaret qilghan chégra rayon soda éghizigha téléfon qilip, bu yerde tijaret qiliwatqan Uyghurlarning ehwalini we xelq'araliq soda éghizi dep atalghan bu jayda tijaret qilghuchilargha intérnét alaqisige qanchilik yol qoyulidighanliqini igileshke tirishtuq.

Chégra rayon méhmanxanisigha urulghan téléfonimizgha jawab bergen mulazimetchi xadim mezkur soda éghizida tijaret qilidighanlar arisida nöwette Uyghurlarning yoq déyerlik ikenlikini bildürdi.

Bu xadim bayanida yene chégra rayon méhmanxanisi soda éghizining intérnét alaqisi heqqide toxtilip, bu jayda tijaret qilidighanlargha heqsiz tor alaqe mulazimiti barliqini, emma tam atlap chet'el tor munberlirige chiqish mumkinchilikining qanchilik derijide ikenlikini bilmeydighanliqi bildürdi.

Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat muhemmet ependining bildürüshiche, Uyghur diyarida tutqun qilish éghirlashqan bügünkidek shara'itta muhajirettiki Uyghurlarning tutqun qilin'ghan uruq-tughqanlirining ehwalini öz kimliki bilen dunyagha anglitishi köpligen jehetlerdin muhim ehmiyetke ige.

Perhat ependi yene xitay da'irilirining nöwette Uyghur diyarida dawamlashturuwatqan keng-kölemlik tutqun qilish herikitide ekberge oxshash chet'ellerdiki uruq-tughqanliri bilen alaqide bolghuchilar we pexirdin pettargha oxshash öz aldigha tijaret qilip netije qazan'ghan Uyghurlarning tutqun obyékti qiliniwatqanliqini tekitlidi.

Perhat ependining qarishiche, xitay da'iriliri ilgiri özliri melum jehette kengchilik siyasiti yürgüzüp, xitay hökümitige siyasiy jehettin maslashqan bir türküm Uyghurlargha qarita tijaret we bashqa jehetlerde bezi qulayliqlarni yaritip bergen. Emma bu xil kishilerning xitay hökümitige bolghan sadaqitidin gumanlan'ghan yaki ularningmu bir künlerde xitay hökümitige qarita naraziliqni ashkara ipadileydighan Uyghurlar sépige qoshulup kétishidin ensirigen haman ekberge oxshash chet'ellerde tughqanliri bar Uyghurlar we pexirdin pettargha oxshash peqet öz tijariti bilenla meshghul bolghan tijaretchilermu her waqit, herqandaq bir bahane bilen da'irilerning tutqun we zerbe obyéktigha aylinishi mumkin iken.

Toluq bet