"Xalis fondi jem'iyiti" ning qurghuchisi ablimit xalis haji tutqun qilin'ghan

Muxbirimiz erkin
2018-08-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur bowayning kocha charlawatqan xitay qoralliq eskerlirining yénidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.
Uyghur bowayning kocha charlawatqan xitay qoralliq eskerlirining yénidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.
AP

Tonulghan meripetperwer tijaretchi we "Xalis fondi jem'iyiti" ning qurghuchisi ablimit hoshur xalis hajimning xitay dölet amanliq etriti teripidin tutqun qilin'ghanliqi bildürildi. U xitay da'iriliri ötken yilning bashliridin bashlap Uyghur tijaretchilirini, ziyaliylirini, diniy ölimalirini we hoquqdarlirini keng kölemlik tutqun qilip, yighiwélish lagérlirigha, terbiyelesh merkezlirige yaki türmilerge qamashqa bashlighandin béri tutqun qilin'ghan qilin'ghanliqi ashkarilan'ghan yene bir tonulghan Uyghur jama'et erbabi.

Xalis hajimning chet'eldiki uruq-tughqanlirining bildürüshiche, bu yil 65 yashliq ablimit xalis hajim buningdin ikki ay awwal xitay dölet amanliq etriti teripidin ürümchide tutqun qilinip, ghuljigha élip kétilgen. Uning bilen birge xalis hajimning tijaretchi inisi abduréshit hajim, uning atushluq shériki weli hajim we hémitjan isimlik qeshqer beshkéremlik tijaretchi teng tutqun qilin'ghan. Abduréshit hajim bilen weli hajim ürümchidiki ataqliq Uyghur réstorani -miraj réstoranining igiliridin bolup, biz charshenbe küni bu réstoran'gha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin téléfonimizni héchkim almidi.

Xalis hajimning kanadada turushluq ana bir inisi erkin molla'eysaning bildürüshiche, ablimit hajim 20 nechche yil awwal "Xalis fondi jem'iyiti" qurup, Uyghurlarning meripet ishlirigha yardem qilghanliqi seweblik tutqun qilin'ghan. U, bu yil 63 yashlardiki akisi abduréshit hajim bilen uning shériki weli hajimning "Xalis fondi jem'iyiti" bilen héchqandaq alaqisi bolmisimu, lékin ularning uninggha chétishliq, dep tutqun qilin'ghanliqini bu qétim lékin, hémitjan hajimlarning néme üchün tutqun qilin'ghanliqini bilmeydighanliqi, bu ücheylenning üz waqtidiki "Xalis fondi jem'iyiti" bilen héchqandaq alaqisi yoqluqini bildürdi.

Erkin: "Bu xewernimu biz uqmighan, bir yildek boldi, biz gep qilishalmaywatimizghu téléfon bilen. Yéqinda bizni bilidighan, bizning akilirimizni tonuydighan türkiyediki bir qérindishimiz ghuljigha bérip bir ay turup keptu. Akilirimni tutup ketkenlikini shu qérindishimiz arqiliq angliduq. Anglighinimni 2 hepte boldi".

Muxbir: "Tutulup ketken waqtichu? tutulghan waqti qachanken?"

Erkin: "Tutulup ketken waqti texminen 2 yérim ay bolghan oxshaydu. Ürümchidin tutup ekitiptu. Abduréshit hajim 'miraj'dégen ashxanini achqan u akimiz. Weli hajim dégen shu ashxanining shériki, abduréshit hajimning shériki. Ularning fondi jem'iyet bilenmu héchqandaq alaqisi yoq, u waqitta ular atushta turatti. Bu qétim shuninggha baghlap abduréshit hajim, weli hajim, ablimit hajim xalisni, uningdin kéyin hémitjan, dep besh kéremlik bir bala bar idi, akilirimiz bilen munasiwiti bar, shularni tutup ghuljigha ekitiptu, anglighan xewirimiz shu boldi".

Muxbir: "Uni resmiy saqchilar tutup ketken gepmu yaki ijtima'iy rayondikiler tutup, "Terbiyelesh" ke élip ketkenkenmu? bu toghrisida xewer barmu?"

Erkin: "Uni saqchining küchlük organliri tutup kétiptu. 'gobaw', dégen dölet amanliq etriti. Töhmet chaplighanlarni shular tutidiken'ghu. Adettiki yighiwélishqa mehellining saqchiliri élip kétidighan oxshaydu. Méning bilishimche 'gobaw dadüy', dégen shular tutuptu".

Biz charshenbe küni xalis hajim, abduréshit hajim we weli hajimning ürümchidiki öyi turushluq rayondiki ghalibiyet yoli saqchixanisi, ablimit xalis hajimning ghuljidiki öyi turushluq rayondiki döngmehelle we üch derwaza saqchixanilirigha téléfon qilip, ularning aqiwitini sürüshtürduq. Lékin, saqchilar uchur bérishni ret qildi. Üch derwaza saqchixanisining bir nöwetchi xadimi, "Bu ishning sen bilen néme munasiwiti bar. Bu ishlar sen sürüshtüridighan ishlar emes. Men bu ishni bilmeymen. Men sen dégen u ademnimu tonumaymen. Bu ishlarni sanga désem bolmaydu. Eger sürüshtürimen déseng saqchixanigha kel, téléfonda sorima" dédi.

Döngmehelle saqchixanisining nöwetchi xadimi, u turushluq ijtima'iy rayon'gha téléfon qilip sorishimizni tewsiye qildi. Biz stalin kocha ish bashqarmisigha téléfon qilsaq, mezkur bashqarmining bir mes'ul xadimi téléfonimizni élip:"Bundaq ishlarni özingiz kélip sürüshtüring. Téléfonda sizning kimni sürishtüriwatqanliqingiz aydinglashmaydu. Bizning bu rayonda nechche on ming ahale yashaydu. Men siz sorighan ademni qandaq tonup bolimen?. Herqandaq ishingiz bolsa kélip sorang" dédi.

Ablimit xalis hajim 1990‏-yillarning otturilirida ghuljida "Xalis fondi jem'iyiti" ni qurup, Uyghur jem'iyitide zor tesir qozghighan shexs. Ghuljidiki her qaysi sahe kishilirining qatnishishida daghdughiliq murasim bilen qurulghan mezkur fond mewjut bolup turghan qisqighine waqit ichide ela oqughan Uyghur balilirigha mukapat bérish, chet'elge oqughuchi chiqirishtek nurghun xalis xizmetlerni ishligen. Lékin xitay hökümiti 1997‏-yili ghuljida yüz bergen "5‏-Féwral weqesi" ni bahane qilip, bu jem'iyetni tarqitiwetken. Uning mal-mülki we pulini tonglitip, jem'iyetning mes'ullirini teqib astigha alghan idi.

Erkin molla'eysaning bildürüshiche, xitay da'irilirining bu qétim ablimit xalis hajimni tutqun qilishidiki seweb fondi jem'iyetning shu chaghda qélip qalghan puli bilen munasiwetlik bolushi mumkin.

Erkin: "Ablimit xalis hajim shu chaghning shara'itida 400 ming som pulni otturigha qoyghan. Neq meydanning özide ablimit hajimning pulidin bashqa bir milyon 200 ming yüen pul toplandi. Shu pulgha ghulja shehiridin exmetjan kocha we oblastliq saqchining aldidiki kochidin jem'iyetning namigha 12 dukan sétiwalghan. Kéyin hökümet dukanlarni mejburiy satquziwétidu. Lékin, kéyinki waqitta dukan jiq pulgha yarap shu pulgha qashtéshi élip saqlap qoyuptiken. Bu qash téshi nahayiti jiq pul bolup kétip shu pulni saqlap qoyuptiken. Mana qétim ashu pulni tartiwalimiz, dep qesten tutqan bolushi mumkin, dep oylaymen. Men 2013‏-yili barghanda qash téshi élip qoyup nahayiti nurghun pul bolup qalghanliqini dégen idi. U pulni saqlap qoyuptiken."

Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitay hökümitining nöwettiki Uyghurlarni keng kölemlik basturush herikitide baylar, ziyaliylar, diniy ölimalar we hökümet organliridiki Uyghur hoquqdarlar asasliq zerbe bérish nishanigha aylan'ghan. Kishilik hoquq teshkilatliri nöwette bir milyondek kishining yighiwélish lagérlirida, 2 milyondek kishining qayta terbiyelesh merkezliride tutup turuluwatqanliqini bildürmekte. B d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining yéqinda ötküzülgen bir yighinida, xitayning bu lagérlargha chüshenche bérishi telep qilin'ghan.

Toluq bet