Bir tibet ziyaliysi : "Her ikki millet xitaydin qutulushni arzu qilidu"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-01-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhajirettiki tibet ayal, özini köydürüwalghan tibet yashning resimini kötürüp köz yéshi qilmaqta. 2012-Yili 30-séntebir.
Muhajirettiki tibet ayal, özini köydürüwalghan tibet yashning resimini kötürüp köz yéshi qilmaqta. 2012-Yili 30-séntebir.
AFP

Tibet ziyaliysi tenzin xanim Uyghurlar we tibetliklerning erkinlik yolidiki küreshliridiki ortaqliq we perqler heqqide toxtaldi.

Xelq'ara tibet herikitining shiwétsariyediki mes'ulliridin biri bolghan tenzin xanim 17-yanwar xitay re'isi shi jinpinggha qarshi jenwediki b d t binasi aldida élip bérilghan namayish jeryanida ziyaritimizni qobul qilip, Uyghurlar we tibetliklerning erkinlik üchün élip bériwatqan küreshliride tutuwatqan yolliridiki ortaqliqlar we perqler heqqide qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Tenzin xanim aldi bilen tibetning nöwettiki weziyiti heqqide sorighan so'alimizgha jawab bergende, sözini "Tibet köymekte! dunya körmekte, emma yardem yoq" dégen ibariler bilen bashlidi. U mundaq deydu: "Tibet 1959-yilidin buyan xitayning zulumigha uchrap keldi. Tibet xelqi buddist bir xelq. Tibetler öz dini bilen yashashni, öz tilida sözleshni, öz medeniyitini saqlap qélishni, özining milliy mektepliride oqushni xalaydu. Biraq, tibet xelqining milliy kimlikige tewe bolghan alahidiliklerning hemmisi xitayning türlük cheklimilirige uchrap kéliwatidu. Démokratiye, erkinlik telep qilghan tibetlikler türmilerge qamiliwatidu yaki öltürülüwatidu. Söz erkinliki, ibadet erkinliki, yighilish erkinliki dégendek eqelliy heqlerdin mehrum qiliniwatidu. Siyasiy zorawanliqlar astidiki tibetlikler öz wetinide 2-derijilik puqraliq mu'amilisige uchrawatidu. Ishsizliq, hoquqsizliq, namratliq tibetliklerning jénini qiynimaqta. Hazir xitayning türmiside 2 mingdin artuq tibet öktichisi derd tartiwatidu. Tibet köymekte! dunya körmekte, emma yardem yoq."

"Sizche, Uyghurlar we tibetliklerning milliy mujadilisidiki ortaq terepler we perqliq terepler qaysilar?" dégen so'alimizgha u mundaq dep jawab berdi: "Uyghur we tibetliklerning diniy étiqadi oxshimaydu, emma tartiwatqan derdliri oxshaydu. Bu her ikki millet xitaydin qutulushni arzu qilidu we bu yolda küreshlirini dawam qilduruwatidu. Lékin, biz buddist bir xelq bolush süpitimiz bilen ghayimizge tinchliq wasitilirige tayinip, di'alog sheklide yétishni xalaymiz, bezi Uyghurlargha oxshash bomba bilen emes. Hazirgha qeder yash-qéri bolup 145 tibetlik özini köydürüp tashlidi. Üstilirige bénzin yaki yémeklik maylirini chéchip özige ot qoyghan bu tibetliklerning bir qismi shu haman öldi, bir qismi xitay da'iriliri dawalashqa ijazet bermigenliki üchün asta-asta qiynilip öldi. Yeni, tibetlikler düshminige qollinidighan usulni özige qollinish arqiliq dunyaning hésdashliqini qozghashni, tinch shekillerde ghayisige yétishni meqset qilmaqta. Uyghurlar bolsa öz wetinide tartiwatqan zulumgha chidimay, hakimiyetning zorluq-zombuluqlirigha zorluq, zorawanliq bilen jawab qayturmaqta. Uyghurlarning küresh usuligha hörmet qilimen, emma bir buddist bolush süpitim bilen qollimaymen."

Tibet ziyaliysi tenzin xanim bu ikki milletning ghayisi toghrisidiki qarashlirini mundaq sherhlidi: "Biz tibetlikler 1984-yilidin bashlap musteqilliqtin waz kéchip, aliy aptonomiye yolini talliwalduq. Meqset, qan tökülüshtin saqlinish, tibet we xitay otturisidiki barliq mesilini di'alog yolliri bilen hel qilish. Gerche buningdin birer netijige érishelmigen bolsaqmu, tibet xelqining hayatida zerriche ijabiy özgirish yaritalmighan bolsaqmu we hetta tibetning weziyiti barghanséri nacharliship kétiwatqan bolsimu, biz yenila bu yolimizni dawam qilimiz. Eger xatalashmisam, Uyghurlarning ghayisi hazirmu musteqilliq. Herkimning tallash hoquqi bar. Biraq, qaysila yolni tallimayli, her ikki milletning érishmekchi bolghini xitay zulumdin xaliy bir weten. Tinch, xatirjem, öz kimliklirimiz bilen yashash bizning hoquqimiz. Eslide xitayning bashqa döletning zéminigha bésip kirip, u yerning igisi bolghan xelqlerge zulum qilishigha heqqi yoq idi."

"Siz Uyghurlarni qanchilik chüshinisiz? Uyghurlar heqqide némilerni oylaysiz?" dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "Men Uyghurlarningmu özining wetinide xatirjem yashaydighan bir künlerge érishishini arzu qilimen. Uyghurlar heqqide anglighanlirimgha asaslan'ghanda, Uyghurlar peqet Uyghur bolghanliqi üchünla öz wetinide we xitayda hésabsiz qiyinchiliqlargha duch kéliwatidu. Basturushlargha, öltürüshlerge uchrawatidu. Héchqandaq bir döletning ikkinchi bir döletning zéminigha bésip kirip, u yerde qirghinchiliq élip bérishi, zulum qilishi, igilik hoquqidin mehrum qoyushi toghra emes. Toghra bolmayla qalmastin, belki bu tajawuzchiliq we jinayettur. Men Uyghurlarning azadliq yolidiki küreshlirini qollaymen. Biraq yuqirida éytip ötkinimdek, bir tibetlik buddist bolush süpitim bilen tinchliqni tinchliq arqiliq, sözlishish arqiliq qolgha keltürüshni teshebbus qilimen. Eksiche, zorawanliq we bombigha muraji'et qilishni qollimaymen."

Söhbitimiz esnasida, tibetliklerning "Ottura yol siyasiti" din bezi tibetliklerning naraziliqini, tibettiki özini köydürüwélish herikitigimu qarshiliqini bilduq. Tenzin xanimning sözliridin melum bolushiche, bir qisim tibetlikler dalay lamaning "Ottura yol siyasiti"ning netijisige guman bilen qaraydiken. Yene bir qisim tibetlikler özige ot qoyushning ünümige selbiy pozitsiye tutidiken. Ularning qarishiche, tibetlerni yoqitish eslidila xitayning meqsiti bolup, özini köydürüp öltürüsh, emeliyette xitayning kütken yéridin chiqidiken. Hazirgha qeder 145 tibetlik özini köydürüwalghan bolsimu, dunyaning yéterlik derijidiki hésdashliqigha érishelmigen we xitayning tibettiki siyasitini qilchimu yumshitalmighan. Buning eksiche, tibettiki weziyet Uyghur diyaridiki weziyetke oxshashla barghanséri nacharliship barghan. Emma, muhajirettiki tibetliklerning öz wetini üchün xizmet qilish iradisi yenila mustehkem bolup, ular axirqi ghayiliri üchün bedel töleshni milliy we kishilik mejburiyet dep tonup kelmektiken.

Ijtima'iy taratqularda 19-yanwar tarqitilghan sin filimlirige asaslan'ghanda, bir qisim tibetlikler 18-yanwar küni b d t binasi aldida namayish ötküzüp, shiwétsariye saqchi da'iriliri teripidin qolgha élin'ghan. 17-Yanwar bu yerge yüzlerche Uyghurlar, tibetlikler, falün'gungchilar hemde xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri jem bolup, xitay re'isi shi jinpinggha qarshi namayish élip barghan idi.

Toluq bet