2014-Yili chégradin qachqan Uyghurlarning köpiyishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2015.01.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
gumandar-xewir-pingshyang-1.jpg Gumandar xéwir met XXX ning 19-yanwar pingshyangdiki bir taghda xitay qoralliq küchliri teripidin tutulup, élip méngilghan körünüshi.
weibo

Xitay merkizi téléwiziye istansisi ötken hepte tarqatqan höjjetlik filimda 2014-yili xitay chégrasidin wiyétnam, tayland, malayshiya qatarliq sherqiy jenubi asiya döletlirige qachqan Uyghurlar sani we hazirghiche xelq'aragha ashkarilanmighan birqanche qétimliq toqunushlar heqqide toxtalghan. 2014-Yili xitay chégrasini buzup chet'ellerge qachqan Uyghurlar sani we ularning néme üchün xitaydin qéchishqa mejbur bolushi, nöwette chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara jem'iyet diqqet qiliwatqan mesililerning birige aylanmaqta.

Nöwette xelq'ara metbu'atlarda bultur 2009-yildiki 5-iyul ürümchi weqesidin buyan xitayda Uyghurlarning qarshiliq heriketliri eng köp yüz bergen we xitay chégrasini buzup chet'ellerge qachqan Uyghurlar sani eng köp bolghan yil dep teriplenmekte. 2014-Yildiki dölet weziyiti heqqide xewer bergen xitayning hökümet apparatliridimu bu nuqta gewdilenmekte.

20-Yanwar xitay merkizi téléwiziyisi tarqatqan höjjetlik filimdin ashkarilinishiche, 2014-yili xitayning gu'angshi, yünnen qatarliq ölkiliridiki wiyétnam, tayland qatarliq sherqiy jenubi asiya ellirige ötidighan chégralirida 262 qétim chégradin qéchish weqesi yüz bergen. Chégradin qachqan Uyghurlar sani 852 ge yetken. 352 Adem chégradin qéchish jeryanida tutqun qilin'ghan yaki wiyétnam qatarliq döletler teripidin xitaygha qayturup bérilgen.

Filimda bayan qilinishiche, 2014-yil 1-aydin 4-aygha qeder wiyétnam chégrasidin qachqan Uyghurlar sani 300 din ashqan. Da'iriler xewiride xitayning gu'angshi we yünnen ölkiliri arqiliq wiyétnamgha tutishidighan chégra éghizliridin qéchish weqeliridin 18-aprél wiyétnam béyféng chégra éghizida Uyghurlarni étiwétish weqesi, 12-iyun chégradin qéchish weqesi, 14-awghust yünnen shishu'ang benna chégrasidin qéchish weqesi, 29-awghust yünnen wénshen chégra saqchixanisidiki pichaqliq hujum, 30-awghust gu'angshi béyféng chégra éghizida yüz bergen chégradin qachqan minibosni tosush weqesi, 8-öktebir wiyétnam saqchiliri 16 Uyghurni qayturup bérish weqesi qatarliqlar heqqide birqeder tepsiliy toxtalghan.

Filimda tilgha élin'ghan birqanche qétimliq chégradin qéchish weqelirining hemmiside dégüdek chégradin qachqan Uyghurlar bilen chégra qarawulliri arisida toqunush yüz bergenliki tilgha élin'ghan. Filimda bu toqunushlarning jeryani heqqide toxtilip, chégra saqchilirining tekshürüshige naraziliqini ipadiligen Uyghurlarning pichaq qatarliqlar iptida'iy qorallar arqiliq qarshiliq körsitip saqchilarni öltürgen we yarilandurghanliqi, bu sewebtin chégradin qachqan Uyghurlarni étiwétish weqeliri yüz bergenliki alahide eskertilgen.

Mesilen, 18-aprél wiyétnam béyfing soda éghizining wiyétnam chégrasi ichide chüsh mezgilide yüz bergen toqunushta ikki wiyétnam saqchisi chégradin qachqan Uyghurlarning hujumida ölgen, 5 nepiri yarilan'ghan. Chégradin qachqan 16 Uyghurdin 6 er ölgen. Xewerde déyilishiche, wiyétnam saqchilirining qorshawida qalghan ikki Uyghur özini binadin tashlap ölüwalghan. Bulardin abdulla isimlik yigit özini binadin tashlash aldida “Allahu-ekber! yoqalsun kapirlar” dep sho'ar towlighan.

Xitay chégrasini buzup qachqan Uyghurlar topida ayallar we balilarmu bar bolup, xitay da'iriliri tarqatqan höjjetlik filimda 18-aprél wiyétnam béyfing chégra éghizida yüz bergen qéchish weqesi heqqidiki bayanida, weqedin kéyin wiyétnam saqchiliri xitaygha qayturup bergen Uyghurlarning abliz ibrahim qatarliq ikki yaridar, reyhan'gül qatarliq 4 ayal we balilardin terkib tapqanliqini tilgha élip, chégradin qéchishqa urun'ghan Uyghurlarning chégra saqchilirini herbiy küch qollinishqa amalsiz halette qaldurush üchün, öz sépige ayallar we balilarnimu qoshuwalghanliqini eskertken.

Chégradin qéchish jeryanida yüz bergen qanliq weqelerning köpinchisi chégra saqchilirining Uyghurlarni chégrada tosuwélip, ularni tekshürüsh dawamida yüz bergen. Filimda bayan qilinishiche, 29-awghust yünnen wénshen saqchixanisida yüz bergen saqchilargha pichaqliq hujum qilish weqesi, saqchilarning tekshürüshige qarshiliq qilghan alimjan azad isimlik Uyghur yashning ötükining qonchigha séliwalghan pichaq bilen saqchilargha hujum qilishi sewebidin yüz bergen. Alimjan azad pichaq bilen 5 neper saqchini yarilandurghan, kéyin özimu saqchilar teripidin étiwétilgen. Filimdin melum bolushiche, alimjan 2011-yili“Qanunsiz diniy neshr buyumlirini satqan” dégen bahanide tutqun qilinip bir mezgil türmide yatqan. U türmidin chiqqandin kéyin öz yurtida turush imkaniyiti bolmighanliqi üchün chet'elge chiqip kétishke mejbur bolghan.

Da'iriler höjjetlik filimda yene, chégradin qachqan Uyghurlarning qéchish meqsiti heqqide toxtilip, ularning arisida chet'ellerdiki atalmish “Islamiy térrorluq teshkilatliri” ning teshebbusi bilen “Hijret” üchün mangghan Uyghurlar, ularning ayalliri we balilirimu barliqini tilgha alghan, tutqun qilghan Uyghurlarni téléwizorda sözlitish arqiliq bu Uyghurlarning chet'el tor béketliride tarqalghan “Islam jihatchiliqi”gha a'it filimlarning tesirige uchrighanliqini alahide eskertken. Emma, bu Uyghurlarning néme sewebtin we qandaq shara'itta chet'ellerge qéchish yolini tallighanliqi heqqide toxtalmighan.

Filimda yene Uyghur aptonom rayonining chégra éghizidin qéchish weqeliridin xoten guma 18-awghust chégradin qéchish weqesi, xoten guma 5-noyabir chégrada tutqun qilish weqesi, 1-dékabir xoten qaraqash weqesi qatarliqlarmu neqil élin'ghan. Da'iriler bu weqelerde tutqun qilin'ghan Uyghurlarni téléwizorda sözlitip, ularning atalmish “Qanunsiz diniy teshwiqatlarning tesiri” sewebidin “Hijret” üchün chégradin qéchish yolini tallighanliqini bildürgen.

Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri Uyghurlarning chégradin qéchish weqelirige xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan milliy basturush siyasiti seweb bolghanliqini ilgiri sürmekte.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi Uyghurlarning xitay chégrasini buzup qéchishigha aldi bilen xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan diniy basturush siyasiti we milliy kemsitish siyasiti seweb boluwatqanliqini tekitlidi. U yéqinqi birqanche yildin buyan barghanche köpiyiwatqan Uyghurlarning chégradin qéchish weqeliri heqqide toxtilip, Uyghurlarning tughulghan yurt -makanlirini tashlap chet'ellerge qéchishqa mejbur bolushida xitay hökümitining éghir mes'uliyiti barliqini bildürdi.

Dilshat rishit yene xitayning höjjetlik filimida tekitlen'gen “Chégradin qachqan Uyghurlar diniy radikalliq idiyisining tesirige uchrap, hijret üchün chégradin qachqan” dégen teshwiqatini eyiblep, “Diniy étiqad erkinliki tartiwélin'ghan, tirikchilik yoli étilgen Uyghurlar nöwette yat ellerge chiqip kétishke mejburliniwatidu. Uyghurlarning bundaq bir yolni tallishigha elwette aldi bilen xitay hökümiti jawabkar bolushi kérek. Xitay hökümiti nöwette Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan milliy we diniy basturush siyasitini toxtatmisa téximu éghir aqiwetler yüz bérishi mumkin!” dédi.

Dilshat rishit ependi sözining axirida yene, nöwette xitay chégralirini buzup chet'ellerge qéchish yolini tallighan Uyghurlarning özi barghan dölet we rayon weziyitidiki perqler, ana yurtidin ayrilghan sersanliq hayatida, elwette her xil yolni tallashqa mejbur bolghanliqini, shunga yüz bérish éhtimali bolghan her xil aqiwetlerdin saqlinish teslikinimu eskertip, Uyghurlarni özining hayati bixeterliki tehditke uchraydighan eng yaman aqiwetke qalghan'gha qeder, chégrani buzup qéchish yolini tallimasliqini muraji'et qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.