Amérika dölet mejlisi: "Xitay dunya soda teshkilatigha bergen wedisige xilapliq qilmaqta!"

Muxbirimiz eziz
2017-03-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolushi hemde wedisige xilapliq qilishi yighindin körünüsh. 2017-Yili 1-mart, washin'gton.
Xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolushi hemde wedisige xilapliq qilishi yighindin körünüsh. 2017-Yili 1-mart, washin'gton.
Photo: RFA

Buningdin 15 yil muqeddem xitay hökümiti dunya soda teshkilatigha eza bolghan idi. Shu waqitta ular xitayning soda tereqqiyati üchünla emes, yene xitay dölitide siyasiy islahatni yolgha qoyush we qanun arqiliq idare qilish sistémisini berpa qilish heqqidimu köpligen wedilerni bergen idi. Emma, ötken on besh yilliq emeliyet xitayning bu heqtiki wedilerge izchil xilapliq qilip, dunyani aldap kelgenlikini körsetmekte. Amérika dölet mejlisi bu munasiwet mushu heqtiki alaqidar ehwallarning tepsilatigha qarap chiqish meqsitide guwahliq bérish yighini uyushturdi.

Dunya soda teshkilati xelq'aradiki eng chong soda teshkilati bolup, hazirgha qeder 164 dölet mezkur teshkilatning ezasi bolush sheripige érishken. Dunya soda teshkilati adette bu teshkilatqa eza bolghan döletlerning xelq'ara miqyasta sodilishishini nazaret qilish, ularni munasiwetlik soda qurulmisi bilen teminlesh hemde bu jeryanda otturigha chiqqan türlük talash- tartishlarni hel qilishni özining asasliq wezipisi qilip kelmekte. Bu teshkilatqa eza bolush sheripige érishken döletlerning qanunluq hökümetliri birdek dunya soda teshkilati nizamnamisige imza qoyidighan bolup, hazirgha qeder herqaysi eza döletler izchil mushu rewishte ish körüp kéliwatqanliqi melum.

Xitay döliti 2001 - yili 11 - dékabirda dunya soda teshkilatigha eza bolush sheripige érishken hemde barliq alaqidar mejburiyetlerni we shertlerni ada qilidighanliqini bildürgen idi. Emma 1- mart küni amérika dölet mejliside ötküzülgen "Xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolushi hemde alaqidar wedilerge xilapliq qilishi: insan heqlirining yüksilishi" témisidiki mexsus guwahliq bérish yighinida, shahitlar we mutexessisler ötken on besh yilliq basquchta xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolush waqtida bergen wedilirini izchil bir yaqqa qayrip qoyup dunyani aldap kelgenlikini etrapliq muzakire qildi. Yighin qatnashquchilirining birdek pikriche, xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolush iltimasi qobul qilin'ghandin kéyin, xitayning iqtisadiy sistémisi buningdin ghayet zor menpe'etlerge érishken bolsimu, xitay hökümiti izchil halda "Qanun arqiliq idare qilish" ni "Kompartiye arqiliq idare qilish" ning ornigha sepleshni ret qilip kelmekte. Buning bilen xitayda insan heqlirining depsende bolushi izchil dawam qilip kelmekte.

Bu qétimliq muhakimige amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining yéngidin saylan'ghan re'isi, amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubyo riyasetchilik qildi. U aldi bilen échilish nutqi sözlep bu qétimqi yighin heqqide qisqiche chüshenche berdi hemde buning muhim ehmiyitini tekitlep ötti.
Bu qétimqi muhakimide shahitlar we mutexessisler ikki guruppigha bölünüp alaqidar mesililer boyiche öz qarashlirini otturigha qoydi. Amérika awam palatasining ezasi, démokratlar partiyesining gholluq rehbiri nensiy pélosi bu qétimqi yighinda guwahliq bergüchi shahitlarning biri bolup, u ottuz yildin buyan xitaydiki démokratiye we insan heqliri mesililiri boyiche aktip pa'aliyetlerde bolup kelgen. U sözide, xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolush iltimasini tapshurushning aldi‏- keynidiki ehwallarni eslep kélip, ötken on besh yilliq emeliyetning, mahiyette xitayning öz wedilirini bir yaqqa qayrip qoyup, öz senimige desseshtek bir basquch bolghanliqini eskertti. Uning pikriche, xitayning dunya soda teshkilatigha ezaliqqa qobul qilinishi, shu waqitta xitayda güllinish, démokratiye hemde insan heqlirining yéngi bir pellige yüksilishige asas salidu, dep qaralghan. Emma hazirqi ré'alliqqa nezer salghinimizda, ehwal buning del eksiche bolup kelmekte. Nensiy pélosi bu heqte toxtilip, xitay hökümiti dunya soda teshkilatigha eza bolghandin kéyin özige paydiliq maddilarni ijra qilip, toluq beja keltürüshi telep qilin'ghan bashqa maddilargha pütünley xilapliq qilghanliqini otturigha qoydi.

Yighin ariliqida biz nensiy xanimdin xitay dunya soda teshkilatining ezasi bolup turuwatqan mezgillerde Uyghurlar diyarida insan heqlirining ayaq ‏- asti bolush ehwalining éghirlap méngiwatqanliqi, bu xildiki ehwalni tüzitish heqqide pikir qilghuchilarning teqib qiliniwatqanliqi heqqide amérika hökümitining qandaq chüshenchide ikenlikini sorighinimizda, u mundaq dédi: " Wijdan mehbusliri qolgha éliniwatidu, xelq ammisi bolsa basturuluwatidu, biz herqachan ulargha du'a qilimiz, shundaqla herqachan ular üchün kökrek kérip chiqip söz qilishqa teyyarmiz. Derweqe démokratlar we jumhuriyetchiler xitaydiki yaki dunyaning herqandaq bir yéridiki bu xil insan heqlirige mensup mesililerde herqachan bir yaqidin bash chiqirip ortaq tirishchanliq körsitip kéliwatidu. Bu bolsa oxshash bolmighan bu ikki partiye herqachan derqemte pikirliship ortaq pikirge kéleleydighan hemde bir yengdin qol chiqiralaydighan bir muhim nuqta. Yéngi hökümitimiz hazir xitay bilen alaqidar bolghan ish pursiti mesilisini jiddiy tekitlewatqan bolsimu, men bizning qimmet qarashlirimiz amérika shirketliri üchün dollargha oxshashla muhim orun igileydu, dep ishinimen."

Yighinda guwahliq bergüchilerdin yene biri, amérika awam palatasining sabiq ezasi frank wolf bolup, u özining guwahliq sözide, xitay dunya soda teshkilatigha eza bolghan on besh yil ichide ége bolghan iqtisadiy güllinish we ghayet zor bayliq arqiliq tarixtiki eng xeterlik we eng zalim döletke aylan'ghanliqini tekitlidi. Uning pikriche, del mushu zalimliq sewebidin sansizlighan shexsler xitayda hökümetning guman nishanigha aylinip qalghan. Chünki bu shexsler, herqachan siyasiy jehette zadila qarshi élinmaydighan diniy jama'etke, yeni musulman Uyghurlargha, mexpiy xristi'anlargha we falun'gungchilargha wekillik qilishni talliwalghan. Ene shu sewebtin ular duch kéliwatqan qismetler barghanséri éghirlimaqta iken.

Biz uningdin dunya miqyasida tekitliniwatqan "Qanun arqiliq idare qilish" bilen xitaydiki alaqidar ehwallarni qandaq sélishturush mumkinlikini sorighinimizda u mundaq dédi:"Ziyankeshlikke uchrawatqanlar ichide falun'gungchilar, Uyghurlar, katolik chérkawining muritliri, tibetler qatarliq hemmila xelq bar. Emeliyette, her bir insan'gha öz diniy étiqadi boyiche yashash hoquqi bérilgen. Yene kélip bu diniy jama'etning mutleq köp qismi peziletlik puqralardur. Ular héchqachan xitay hökümitige awarichilik tépip bergen emes. Ular peqet özlirining diniy étiqad erkinlikidin behrimen bolushni, shundaqla öz étiqadi boyiche yashashni istewatqan insanlardur. Tarix bizge shuni ishare qiliduki, bir ademge diniy étiqad erkinlikidin behrimen bolush pursiti bérilgende u kishi herqachan bir yaxshi puqra bolup chiqidu. Buninggha qil sighmaydu."

Yighinda yene 2015 - yili xitaygha barghanda "Amérikining jasusi" dégen töhmet bilen qolgha élin'ghan amérika puqrasi sandi gilisning éri jéf gilis, "Insan heqlirini közitish teshkilati" xitay bölümining mes'uli sofi richardson qatarliqlarmu alaqidar ehwallar heqqide guwahliq berdi.

Toluq bet