Kishilik hoquq teshkilatliri yawropa ittipaqini xitay bilen bolghan kishilik hoquq di'alogini toxtitishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2017-06-19
Share
sharon-hom-305.jpg Xitaydiki kishilik hoquq teshkilatining prézidénti sharon hom xanim. 2010-Yili 24-mart. Washin'gton.
AFP

Yawropa ittipaqi-xitay kishilik hoquq di'alogi bu yil 22- we 23‏-iyun künliri biryussélda ötküzülidu. 1996‏-Yildin buyan her yili bir yaki ikki qétim ötküzülüp kelgen di'alog 2015‏-yildin kéyin toxtap qalghan. Bu, mezkur di'alogning ikki yildek toxtap qalghandin kéyin tunji qétim eslige kélishidur.

Kishilik hoquq di'alogi ötküzüsh yawropa ittipaqi bilen xitay rehberlirining biryussélda ötküzülgen bu yil 1 we 2-iyun künliridiki bashliqlar yighinida qarar qilin'ghan idi. Biraq di'alog xelq'ara kechürüm teshkilati, kishilik hoquq közitish teshkilati, xitay kishilik hoquq jem'iyiti, wakaletsiz milletler-xelqler teshkilati, d u q, Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq 9 xelq'ara kishilik hoquq we öktichi teshkilatining qarshiliqigha uchridi.

Ular düshenbe küni ortaq bayanat élan qilip, di'alogni bikar qilishni, xitay kishilik hoquq weziyitide heqiqiy özgirish bolmighichilik di'alogni toxtitishni telep qildi. Bayanatta qeyt qilishiche, yawropa ittipaqi yéqinqi 3 hepte ichide yüzbergen 3 qétimliq hadiside xitayning kishilik hoquqqa xilapliq qilishini tosush niyiti, hewisi we istératigiyelik nuqti'ineziri yoqluqini ipadiligen.

Ular bayanatida, kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay ishlar diréktori doktor sofiye richardsonning sözni neqil keltürüp, "Yawropa ittipaqi özining inawitini téximu chüshürüshtin burun, özining pozitsiyesini özgertip, xitayda heqiqiy bir özgirish élip kélishi kérek" dégen.

Xitay kishilik hoquq jem'iyiti uninggha imza qoyghan teshkilatlirining biri. Mezkur teshkilatning re'isi sharon xum düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitay bilen bolghan kishilik hoquq di'alogini toxtitishni telep qilishning seweblirini chüshendürdi.

Sharon xum mundaq deydu: "Di'alogning toxtitilishi kéreklikidiki 1-seweb, hazirqi ehwalda di'alogning héchqandaq heqiqiy tesir küchi bolmaydu. U peqet bir xil shekilge aylinip qaldi. Biz adwokatlargha, qanun bilen bashqurush we adwokatlarning a'ile-tawabi'atigha qaritilghan hujumgha qarisaq, ijtima'iy guruhlargha qaritilghan qanuni, siyasiy we idélogiyelik cheklimilerge nezer salsaq, ulargha qaritilghan bu cheklimiler dölet bixeterliki namida élip bérilghanliqini körimiz. Biz yene medeniyet, diniy, siyasiy erkinlik hoquqigha, bolupmu tibet we shinjangdiki siyasiy erkinlik hoquqigha qarap baqsaq, di'alogning yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikige heqiqiy paydisi bolidu, dep qarimaymen".

Sharon xomning körsitishiche di'alogni bikar qilishni telep qilishtiki 2‏-seweb, xitayning kishilik hoquq di'alogigha tutqan mu'amilisidur.

Sharon xum, "Di'alogni toxtitishni telep qilishning 2‏-sewebi, di'alog qarari téxi yéqindila 2‏-iyun élan qilindi. Uning yawropa kéngishining prézidénti tusk teripidin ashkara élan qilin'ghan waqti 2‏-iyundur. Uning nahayiti qisqa bir bayanat bilen élan qilinishi di'alogqa xitay hökümiti tereptin töwen derijilik ömek qatnishidighanliqini ipadileydu. Bu, di'alogqa xitay terepning jiddiy qarimighanliqini körsitidu. Shunga, yawropa ittipaqi néme üchün bilip turup, bundaq gheyriy jiddiy, ehmiyetsiz, shekilwaz we héchqandaq ünümi yoq töwen derijilik yene bir di'alog ötküzülüshi kérek" dep körsetti.

Yawropa ittipaqi we amérika we bashqa gherb démokratik döletliri 1990‏-yillarning otturiliridin bashlap, kishilik hoquq mesiliside xitay bilen öz'ara di'alog qurushni, shu arqiliq xitay kishilik hoquq xatirisini asta-asta yaxshilashni oylighan idi.

Wakaletsiz milletler we xelqler teshkilatining bildürüshiche, mezkur teshkilat gherb döletlirining xitay bilen alaqe qilishigha qarshi bolmisimu, emma di'alogning kishilik hoquq mesiliside héchqandaq ehmiyiti qalmighan.

Mezkur teshkilatning xitay ishlirigha mes'ul xadimi lusiya paruchi mundaq deydu: "Biz shundaq dep qaraymiz, gherb démokratik döletler xitay bilen hemkarlishish siyasitini toxtatsun, démeymiz. Biraq kishilik hoquq qoghdighuchilirining we ijtima'iy jem'iyetlerning ehwali buninggha oxshimaydu. Bu siyaset xitaygha bu sahelerde ünümlük tesir körsetmidi. Kishilik hoquq mesililiride héchqandaq chong yaxshilinish élip kelmidi. Biz shuni untup qalmasliqimiz kérek. Xitay hergiz bu xil di'aloglarni kishilik hoquqni sözlishishning pursiti, dep qarimaydu. Shunga, yawropa ittipaqi awazini yükseldürüshi we usulini özgertishi kérek".

Lusiya pruqining ilgiri sürüshiche, Uyghurlarning weziyiti kishilik hoquq di'alogining ehmiyetsiz nersige aylinip qalghanliqini ipadileydiken. U: Uyghurlarning weziyitining nacharliship ketkenliki éniq. Biz buni Uyghur balilirigha diniy isimlarning qoyulushining cheklinishidin körüwalalaymiz. Buni hergiz qobul qilghili bolmaydu. Uningdin sirt kocha doqmushlirigha qarawulxanilarni sélish, bir kochidin-bir kochigha barghanlarni tekshürüsh, Uyghurlarning d n a ülgisini yighish, bularning hemmisini xitay hökümiti shinjangni kontrol qilish üchün qiliwatidu. Erkinlik qattiq boghuluwatidu. Ular ramizanlarda roza tutushni cheklidi. Bu hergiz qobul qilinmaydu. Biraq yawropa ittipaqi buninggha gep qilishi kérek. U xitay bilen bolghan her xil we her derijilik söhbetlerde bu mesilini otturigha qoyushi kérek".

Yuqiriqi 9 teshkilat bayanatida yene, bu ayning bashlirida ötküzülgen yawropa ittipaqi-xitay bashliqlar söhbitini tenqid qildi. Ular bayanatida, yawropa kéngishi we yawropa komitéti rehberlirining xitay bash ministiri li kéchyang bilen biryussélda ötküzgen söhbitide, xitayning kishilik hoquq weziyitini qattiq tenqid qilmighanliqi yaki siyasiy mehbuslarni qoyup bérishini jiddiy telep qilghanliqini bildürdi.

Yawropa ittipaqi yéqinqi 10 nechche yil mabeynide her yili 15‏-iyun küni b d t kishilik hoquq kéngishide, xitayning kishilik hoquqni depsende qilishi we perqliq pikirlerni basturushigha qarshi ortaq bayanat élan qilip kelgen idi. Biraq u bu yil 15‏-iyun küni tunji qétim bundaq ortaq bayanat élan qilmighan. Chünki, yawropa ittipaqigha eza 28 dölet ichidiki girétsiye bayanat élan qilip, xitayni tenqidleshke qarshi chiqqan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet