Xitay sheherliride Uyghurlar saqchilarning tekshürüsh obyékti qilinishi eyiblendi

Muxbirimiz méhriban
2016-01-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay qoralliq küchlirining Uyghurlarni axturush, tutqun qilish herikitidin körünüsh. Wénju.
Xitay qoralliq küchlirining Uyghurlarni axturush, tutqun qilish herikitidin körünüsh. Wénju.
Public Domain

Ötken hepte Uyghur uchquchi kapitan ekber memetning xangjuda saqchilar teripidin tekshürülüsh weqesidin kéyin, yene bir neper Uyghur usul oqutquchisining saqchilarning tekshürüshige uchrighan sin'alghu filimi ammiwi taratqularda ashkarilinip, xitayda küchlük munazire qozghidi.

Uyghurlarning tekshürüsh obyékti qilinishigha naraziliq bildürgen tordashlar munasiwetlik da'irilerning bashqa milletlerge qarita ashkara irqchiliq siyasiti yürgüzüwatqanliqini, bu qilmishlarning ötken esirning 30-40-yilliri gitlérning yehudilargha qaratqan irqchiliq siyasitini eslitidighanliqini, xitaydiki muqimsizliqqa emeliyette hökümet da'irilirining özi mes'ul bolushi kéreklikini bildürgen.

27-Yanwar küni ijtima'iy taratqulardin féysbokqa yollan'ghan bu filimda, xitay saqchilirining méhmanxana yatiqida bir Uyghur usul oqutquchisining nerse-kéreklirini qopalliq bilen axturush we saqchilarning uni sin'alghugha élip turup soraq qilish jeryani eynen xatirilen'gen.

Filimdiki körünüshlerge qarighanda, saqchilarning tekshürüshidin narazi bolghan Uyghur xanim xitay da'irilirining peqet Uyghur we tibetlernila tekshürüsh obyékti qilidighanliqigha étiraz bildürgen.

"Méhmanxanida yataq alghinim méning jinayitimmu? meyli yil axiri bolsun, yaki chaghan mezgili bolsun, herqandaq waqitta siler biz shinjangliqlarni we shizangliqlarni tekshürisiler. Biz masliship kéliwatimiz. Men néme qilghinim üchün bu xil tekshürüshni qobul qilimen? bu xil qopal mu'amilige uchraymen? men adem öltürdümmu? ot qoydummu? a'ile kélip chiqishimda mesile barmiken ya?"

Uyghur xanim tekshürüsh jeryanini toluq xatiriliwalghan we shu esnada saqchilargha öz salahiyitini chüshendürüp: "Dadam uchquchi, anam adwokat, özüm teklip qilin'ghan usul oqutquchisi. Siler bu tekshürüshni xizmet éhtiyaji dewatisiler we méni keypiyatingni kontrol qil dewatisiler. Eger siler shinjanggha barsanglar, mushundaq qopalliq bilen tekshürüshke uchrisanglar, qandaq héssiyatta bolisiler?", emma uning bu qarshiliq bayanlirimu tekshürüshni toxtitalmighan.

Igilishimizche, mezkur weqening sin xatirisi féysbokqa yollinip bir kün ichidila bu filimni körgüchiler nechche mingdin ashqan. Tordashlar xitay saqchilirining méhmanxanida élip barghan Uyghur ayalni tekshürüsh jeryanidiki qopalliqini eyibleydighan inkaslarni yazghan.

Bir tordash inkasida "Bu yash xanimning dadisi uchquchi, anisi adwokat bolushi, özining usul oqutquchisi bolushi unimu saqchilarning tekshürüshidin qutquzalmaptu. Mana bu Uyghurlar omumyüzlük uchrawatqan qismet" dep yazghan.

Yene bireylen bolsa "Qérindashlar, meyli dadisi yaki apisi néme ish qilishidin qet'iynezer biz Uyghur bolghanliqimiz we xitaydin perqliq bolghinimiz üchün bu xil mu'amilige uchrawatimiz. Biz üzimiz ning kimlikini untuduq. Biraq xitaylar héchqachan bizning kimlikimizni untumaydu. Buni choqum ésimizde saqlishimiz lazim" dep yazghan.

Ündidar torida xu famililik xitay tordash öz inkasini bildürüp, "Uyghurlar saqchilar teripidin tekshürülüwatqan bundaq körünüshler hazir barghanche köpiyiwatidu. Hazir ichkiride 'shinjangliqlar we shizangliqlarni körsenglar xewer qilinglar, xewer qilmighanlar mesile chiqsa aqiwitige özi mes'ul bolidu' dégendek uqturushlarni körüp turuwatimiz. 'shinjangliq' we 'shizangliq' dégen kimliki bar kishilerge méhmanxanilarda yataq bérilmeydu, öy ijarige bérilmeydu, yataq we öy alghanlarnimu saqchilar eyni mushu filimdikidek tekshüridu. Saqchilarning tekshürüshige qarshiliq qilghini üchün, étiwétilgen Uyghurlar heqqidiki xewerlernimu körüwatimiz. Bu xil mu'amile manga gitlérning yehudilargha qaratqan irqiy kemsitish siyasitini esletti. Bu bek qorqunchluq" dep yazghan.

Téxi ötken hepte yeni 21-yanwar küni saqchilar xitay jenubiy awi'atsiye bash shirkiti shinjang tarmaq shirkitining uchquchisi kapitan ekber memetnimu méhmanxanida nersilirini axturup tekshürgendin kéyin, saqchixanigha élip bérip süritini tartip, barmaq izini élip qopalliq bilen tekshürülgen, bu xil tekshürüshtin özining xorluq hés qilghanliqini bildürgen ekber ündidar torida naraziliqini ipadiligen idi.

Chet'ellerdiki weziyet analizchiliridin nyu-yorktiki xitay mesililiri analizchisi chén pokung ependi we Uyghur pa'aliyetchisi ilshat ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining nöwette Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan siyasiti alliqachan bir döletning öz dölet puqralirigha qaritilidighan siyasettin halqip, Uyghurlargha xitay dölitining düshmini süpitide mu'amile qilishqa özgergenlikini, hetta Uyghurlargha qarita xitay hökümitining dölet térrorluqi yürgüzüwatqanliqini ilgiri sürdi.

Chén pokung ependi xitay kommunist hökümiti nöwette yürgüzüwatqan milliy basturush siyasitining yaman aqiwet élip kélidighanliqini tekitlep:"Anglawatqan xewerler, körüwatqan filimlerdin kommunist xitay hökümitining Uyghurlargha qarita 'dölet térrori' siyasiti yürgüzüwatqanliqi ipadilinip turuptu. Ichkiri ölkilerde Uyghurlarning tekshürüsh nishani qilinishi, soraq qilinishi hazir adettiki ishlargha aylinip qéliwatidu, emeliyette xitay kommunist hökümiti 'térrorluq weqelirige zerbe bérish' namida Uyghurlarni basturuwatidu. Uyghurlargha qaritilghan bu xil qattiq tekshürüsh, basturush siyasiti eksiche xitay puqralirida öz bixeterlikidin ensiresh tuyghusini kücheytiwetti. Xitay hökümitining siyasiti we uni ijra qilghuchilar emeliyette hökümetke bolghan naraziliq we dölettiki muqimsizliqqa seweb boluwatidu. Kompartiyining nöwettiki siyasiti uni alliqachan halaket yoligha élip kirdi" dédi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchisi we siyasiy weziyet analizchisi ilshat hesen ependi öz qarishini ipadilep: "Xitay ölkiliride Uyghurlarni yeklesh siyasitining xitay hökümitining pütkül Uyghur millitini özige düshmen qilidighan aqiwetni barliqqa keltüridighanliqi" ni bildürdi.

Ilshat ependi yene, xitay tordashlirining saqchilarning Uyghurlargha qaratqan tekshürüshige bolghan naraziliq inkasliri heqqidimu toxtilip, "Bir qisim xitay puqraliridiki bu xil naraziliq inkaslirigha emeliyette xitay puqraliridiki öz bixeterlikidin ensiresh wehimisi seweb boluwatqanliqini, xitay milletchiliri bolsa Uyghur we tibetlerning aqiwette xitaydin ayrilip chiqip musteqilliq yolini tallishidin ensirigenliki üchün xitay hökümitining milliy siyasitini tenqidlewatqanliqi" ni bildürdi.

Xitaydiki ijtima'iy taratqular we erkin asiya radi'osi qatarliq xelq'ara taratqular yéqinqi yillarda igiligen ehwallardin, birqanche yildin buyan tirikchilik, sayahet, xizmet qatarliq türlük sewebler bilen xitay ölkilirige barghan Uyghurlarning méhmanxanilarda yataq alalmasliq, ammiwi qatnash wasitiliride tekshürülüsh hetta yerlik da'iriler teripidin chiqirilghan "Shinjangliqlarni melum qilish" uqturushliri seweblik saqchixanilargha melum qilinip qattiq tekshürülüsh qismitige yoluqush ehwalining köpeygenliki ashkarilan'ghan we bu ehwallarning xitay ichide Uyghurlarni narazi qilghan bolsa, bir qisim démokratiye tuyghusigha ige xitay puqralirining eyiblishige uchrighanliqi otturigha chiqmaqta.

Toluq bet