Японийә мухбири тетсия: сақчиларниң уйғурларни бастуруш һәрикитини өз көзүм билән көрүп партлашниң сәвәбини толуқ чүшәндим

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2014-05-09
Share
nippon-kezay-uyghur-maqale.jpg "ниппон кәзай" ниң 8-май сани
RFA/Qutluq


Японийәдин чиқидиған нопузлуқ иқтисад саһәсидики гезитләрдин "ниппон кезай гезити" ниң бейҗиңда турушлуқ мухбири тетсия үрүмчи вогзалида бомба партилғандин кейин дәрһал үрүмчигә барған болуп, униң, үрүмчидә көргән вә аңлиғанлириға асасән язған "үрүмчидә бомба партлап бир һәптидин кейин" қатарлиқ бир қанчилиған зиярәт хатирилири мәзкур гезиттә арқа - арқидин елан қилинип кәң оқурмәнләрниң диқитини қозғиди.

Мухбир тетсияниң 6 - май "ниппон кезай гезити" дә елан қилған "үрүмчидә бомба партлап бир һәптидин кейин" сәрләвһилик мақалисидә 30 - апрел үрүмчи вогзалида бомба партлғандин кейин, вәқәдә өлгүчиләр адәттики кишиләр болсиму, әмма хитай һөкүмитиниң вәқәни террорлуқ вәқә вә шундақла исламий радикал күчләрниң елип барған һәрикити дәп давраң селип, үрүмчидә бихәтәрлик хизмитини адәттин ташқири күчәйтип, җәмийәттә җиддийлик вә вәһимә шәкилләндүрүп қойғанлиқини билдүргән.

Мәзкур мақалидә үрүмчидики барлиқ кочиларниң доқмушида һәрбий мудапиә аптомобиллири, қоралланған әскәрләр, сақчиларни учритиш мумкинликини, үрүмчи вогзалида сақчиларниң йолучиларға қопаллиқ билән товлап вәқә йүз бәргән мәйданни сүрәткә тартишқа рухсәт қилмайватқанлиқини илгири сүргән.

Мухбир мақалисидә үрүмчидә бомба партилиғанға гәрчә бир һәптә болған болсиму, пүткүл үрүмчиниң әскәр, сақчиларға толған қорқунчлуқ һалити, кишигә гоя уруш башлаш һалитигә өткән шәһәрдәк туйғу беридиғанлиқини билдүргән.

Мақалидә йәнә хитайниң "йәр шари вақит гезити" дә икки нәпәр гумандарниң барлиқ аилә әзалириниң қолға елинғанлиқини илгири сүргәнлики һәққидики хәвиридинму нәқил елинған. Үрүмчидики бәзи кишиләр мухбирға һазир һөкүмәтниң җиддий һалда бомба ясиғучиларни издәватқанлиқини вә шундақла бу хилдики партлашниң иккинчи қетим йүз беришидин әнсирәп сақчиларниң толиму пәришан болуватқанлиқини билдүргән.

Мухбир үрүмчидә коч - кочиларда түрлүк усуллар арқилиқ елип бериливатқан сақчиларниң уйғурларни бастуруш һәрикитини өз көзи билән көрүп, үрүмчи вогзалидики партлаш вәқәсиниң келип чиқишиға хитайниң мана мушундақ уйғурларни қаттиқ бастуруш сияситиниң сәвәбчи болғанлиқини толуқ чүшәнгәнликидин ибарәт мәзкур вәқәгә болған өзиниң йәкүнини мақалидә алаһидә оттуриға қойған.

"ниппон кезай гезити" ниң мухбири тетсия 8 - май мәзкур гезиттә елан қилған "иқтисад җәһәттики адаләтсизлик" мавзулуқ мақалисидә, үрүмчидә бомба партлап хитай пүткүл мәмликәт миқиясида бихәтәрлик тәдбирлирини күчәйткән болсиму, әмма 6 - май гуаңҗу пойиз истансисиниң алдида йәнә вәқә йүз бәргәнликини, вәқә садир қилғучиларни шяңгаң гезити 7 - майдики санида "уйғурлар" дәп көрсәткәнликини билдүргән.

Мухбир мақалисидә уйғур елиниң иқтисадий тәрәққий қилған болсиму, әмма бу тәрәққиятниң уйғур қатарлиқ милләтләргә пайда елип кәлмигәнликини, уйғурлар сиртқи көрүнүштә тәрәқияттин нәп алғандәк көрүнсиму, әмәлийәттә уларниң ички җәһәттин чәткә қеқилидиғанлиқини көрситип, буниң мисали сүпитидә мухбир өзи үрүмчидики германийиниң "волкс ваген" йәни "сантана" аптомобил ишләш завутида елип барған зиярити һәққидә тохтилип, мәзкур ширкәтниң йил ахириғичә һазир бар болған 400 нәпәр ишчиниң санини миңға йәткүзүшни пиланлиғанлиғанлиқини, әмма азсанлиқ милләтләр буниң пәқәтла 20% ини игиләйдиғанлиқини билдүргән.

Тетсия шундақла мәзкур ширкәтниң мәсули мартен вентакониң:"бу, хитайниң ғәрбидики әң чоң аптомобил завути. Һазирчә йилиға әллик миң сантана аптомобили ишләшни пиланлидуқ. Йеқин кәлгүсидә үч йүз миңни ишләшни ойлишиватимиз" дегән сөзиниму тилға алған.

Үрүмчи вәқәси японийә телевизорида
Үрүмчи вәқәси японийә телевизорида

Мақалидә аптор үрүмчи һәққидә тохтилип бостанлиқ ичидики бу қәдимқи шәһәрдә нопусниң һазирчә үч йерим милйон икәнликини, оттура асиядики қирғизистан, қазақистан қатарлиқ мол тәбиий байлиқларға игә болған дөләтләр билән уйғур елиниң чеградаш икәнликини шундақла хитайниң чуңчиңдин башланған төмүр йолиниң үрүмчи арқилиқ қазақистан вә явропағичә тутишидиғанлиқини, үрүмчидә ялғузла германийәниң ширкитила әмәс, бәлки америкиниң "кокакола" ширкити, японийәниң "саппоро пива" ширкити вә шундақла японийәниң "сеикисуи" өй қурулуш ширкитиниңму барлиқини, үрүмчиниң мәркизи игиз - игиз һәйвәтлик биналар билән толуп кәткәнликини, бу йәрниң қурғақ һавасини һесабқа алмиғанда бейҗиң, шаңхәйләр билән қилчә пәрқләнмәйдиғанлиқини, яшларниң наһайити қиммәт баһалиқ мода кийимләрни кийим заманивий посунда йүридиғанлиқини билдүргән.

Аптор мақалисиниң үрүмчи һәққидики қисмини мундақ ахирлаштурған:"сиз биләмсиз? үрүмчидики игиз биналар ичидә раһәт йүридиғанлар, мода кийимләрни кийидиғанларниң һәммиси хитайлардур. Әгәр сиз уйғурларни көрмәкчи болсиңиз, улар һәшәмәтлик имарәтләр арқисики әски мәһәллиләрдики кона өйләрдә."

Уйғурларниң иқтисадий җәһәттин толиму намрат икәнлики һәққидә өзиниң қарашлирини баян қилған уйғур мәсилисигә йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан юрина ханим зияритимизни қобул қилип мундақ деди:

"японийәгә келиватқан җуңголуқ саяһәтчиләр қатаридин бирму уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрни учратқили болмайду. Буниңдин җуңгодики хәнзу миллити билән аз санлиқ милләтләрниң иқтисадий җәһәттики пәрқлирини биливелишқа болиду дәп ойлаймән."

Тетсия мақалисиниң "хитай тили мәҗбурий маарипи" дегән қисмида хитайниң уйғурларни хитайлаштуруш сияситидә уйғурларни иқтисадий җәһәттин аҗизлаштуруп, уларни хитай тилини өгинишкә мәҗбурлаватқанлиқини билдүргән.

Японийәлик мухбир, хитай дөләт рәиси ши җинпиң үрүмчидә зиярәт қилған мәсчит әтрапдики уйғурлар билән енгилиз тилида елип барған сөһбити һәққидиму тохталған болуп, "бир қанчилиған уйғурлар мениңдин " әгәр сиз мақалиңизни елан қилсиңиз, мақалиңизда уйғурлар иқтисадий җәһәттин тәрәққий қилди дегән сөзни ишләтмәң. Қараң бизниң үсти - бешимизға " деди, дегән."

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт