Los-anjélis waqti géziti muxbirining yekende körgenliri

Muxbirimiz irade
2014-10-29
Share
urumchi-puqraliri-kech-bazar.jpg Bir Uyghurning xelq'araliq chong bazar aldidin téléfon sözliship kétiwatqan körünüshi. 2014-Yili 17-séntebir, ürümchi.
AFP

Yekende weqe yüz bergen küni zadi némilerning bolghanliqi xitay hökümiti teripidin sirdek saqlanmaqta. Xitay hökümiti türlük wasitilerni ishqa sélish arqiliq emeliyetning ashkarilinip qattiq kétishining aldini éliwatidu.

Yéqinda, awstraliye a b s qanilining muxbiri yekenni ziyaret qilish dawamida béshigha kelgen ishlarni mexsus filim qilip tarqatqandin kéyin küchlük ghulghula qozghighan. Awstraliye-xitay arisidiki diplomatik krizisqa seweb bolushqa az qalghan bu filim xitay hökümitining yeken weqesining emeliyitini qattiq yoshuruwatqanliqini éniq ashkarilap bergen idi. Bu heptining béshida los-anjilis waqti gézitining muxbiri juli méykinénmu yeken'ge bérip ehwal igileshke tirishqan bolsimu, biraq umu xuddi awstraliyelik muxbirgha oxshashla qattiq teqibke uchrighan. Uning éytishiche, yekendiki qattiq bixeterlik tedbirliri hélihem dawam qiliwatqan bolup, intérnét we qisqa uchur alaqisimu eslige kelmigen.

Los anjélis waqti géziti muxbiri juli méykinén Uyghur élini ziyaret qilghan. U bu jeryanda yeken'gimu bérip, u yerning weziyitini közetken. Xuddi bashqa chet'ellik muxbirlargha oxshash julimu uzun ötmeyla özining bu ziyariti jeryanida yalghuz emeslikini, uni jahilliq bilen teqib qiliwatqan kishilerning barliqini bayqighan. Juli xewiride, xitay hökümiti gerche Uyghur élida diniy radikallar we bölgünchiler bilen küresh qiliwatqanliqini ochuq-ashkara ilgiri sürsimu biraq, héchqandaq bir musteqil tekshürgüchining bu sepsetining rast-yalghanliqini éniqlishigha yol qoymaydu, yüz bériwatqan qanliq weqelerning sewebini we uning qandaq bir terep qilin'ghanliqini tekshürmekchi bolghan chet'elliklerni xalimaydu, yerliklerni bolsa sözleshtin qorqidighan qiliwétidu, dep bayan qilghan.

U yuqiridiki bu éytqanlirining ötken peyshenbe küni qeshqer we yekenni ziyaret qilghanda téximu éniq ashkarilan'ghanliqini bayan qilghan. Muxbir julining éytishiche, u qeshqerge bir yardemchisi bilen bille barghan bolup, ular qeshqerde bir sayahet yétekchisi yallighan. Ular qeshqerge chüshüp uzun ötmeyla özlirining bir munche puqrache kiyiniwalghan saqchilar teripidin teqib qiliniwatqanliqini bayqighan. Muxbir xewiride "Bu saqchilar negila barsaq bizge sayidek egishiwalghan bolghachqa, héchkim biz bilen sözlishishke jür'et qilalmidi" dep shikayet qilghan. U xewiride mundaq dep bayan qilghan:
-Xitayda chet'ellik muxbirlar xalighan yérige erkin halda bérip xewer ishlise bolidu, déyilgen. Biraq emeliyette bolsa xitay hökümiti herxil taktikilar arqiliq xewer élishni chekleshke urunidu... Men qeshqerdiki méhmanxanida soraqqa tartildim, saqchilar méning resimimni tartti. Men shu yerdiki bir bazargha chiqip, héchkim bilen sözleshmisemmu saqchi 20 minut öte-ötmeyla bizning aptomobilimizni toxtitip, méning pasportumni sorap, uni resimge tartqandin kéyin bizge bu yerdin kétishimizni éytti.

Los-anjélis waqti géziti muxbiri juli özining béshigha kelgenlerning xuddi awstraliyelik muxbir sitiwin médanél bilen oxshaydighanliqinimu xewirige qisturup ötken. Muxbir juli yeken 1500-1600-yillardiki Uyghur xanliqining paytexti bolghan qedimi bir makan bolghanliqtin bu yerni ziyaret qilghanliqini, bu yil iyulda bu yerde qanliq weqe yüz bergenlikini, uningda xitay hökümiti bilen chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirining weqe heqqidiki bayanining oxshimaydighanliqini bayan qilghan. Emma u alliqachan tinchlan'ghan we weziyet eslige keltürülgen bu sheherge kirgende hélihem tömür bash kiyim, yéshil renglik esker formisi üstige qara renglik herbiy jilitke kiyiwalghanlarni körüp heyran qalghan. Ular qollirida uzun we ötkür neyze bilen méngip yüridiken. Sheherning intérnét we qisqa uchur alaqisimu eslige kelmigen. Ular yerkendimu oxshashla puqrache kiyiniwalghan saqchilar teripidin teqib qilin'ghan bolup, muxbir ehwalni mundaq dep bayan qilghan:
-Biz tamaq yégili bir ashxanigha kirip, 5 minut ötmeyla arqimizdin biri Uyghur, biri xitay ikki adem kirip olturdi. Ular héchnéme démigen bolsimu, ularning teqi-turqidin qarapla biz ularning bizning arqimizgha chüshken yash saqchilar ikenlikini bilduq. Biz aptomobilimizgha olturup, sheher merkizige we u yerdiki meschitke barduq. Ularmu bizge egiship keldi. Ular ochuq-ashkara halda bizni teqib qiliwatatti. Bizning sayahet yétekchimizning geplirini ularmu bizning biqinimizda turup diqqet bilen anglawatatti. Biz u yerdin yötkilip yerlik bir bazargha kelduq. Bu yerdiki bezi kishiler chet'elliklerni körgenlikidin xushal bolattiyu, emma yénimizda egiship yürgen puqrache kiyiniwalghan saqchilarni bayqighan haman chirayi özgirip kétetti. Quyruqigha saqchi kiriwalghan bir chet'el muxbiri bilen gep qilishish elwette ulargha yaxshiliq élip kelmeydu-de! men axiri bizge egiship yürgen u mexpiy saqchilargha burulup turup "Silermu bu sayahet yétekchisige pul tölenglar, chünki silermu biz bilen xéli jiq nerse öginiwaldinglar" dédim. Ular manga jawabsiz qarap turatti. Siler zadi kim, dédim. Jawab yoq. Némishqa manga egishiwalisiler, dédim yene jawab yoq. Biz u yerdin ayrilip bir soda-sétiq dukinigha kelduq. Ularmu egiship keldi. Ularning arisidiki yash biridin yene soridim: "Siler chet'elliklerning hemmisini mushundaq alahide kütüwalamsiler". U yash manga in'glizche qilip "Bu séning bixeterliking üchün" dep jawab berdi. Buning bilen uning gépige qiziqip uningdin sorashqa bashlidim "Bu nahiye bek xeterlikmu, birer ish bolghanmidi bu yerde, némishqa hemme yerde térrorluqqa qarshi turush plakatliri bar?" u manga jawab bérip "Jem'iyet murekkep, bu dégen kichik bir nahiye. Tuyuqsiz birer ehwal yüz bérip qélishi mumkin" dédi.

Muxbir juli axshimi méhmanxanigha qaytip kelgendimu yuqiridiki saqchilar uni dawamliq teqib qilghan. U saqchidin némishqa hazirghiche intérnét yoqluqini sorighinida, saqchi intérnéttin chataq chiqti, dégen. Muxbir shu küni axsham arqa ishik arqiliq méhmanxanidin yoshurunche chiqip aylinish jeryanida bir qanche kishiler bilen sözleshken. Ularning biri kompyutér satidighan xitay bolup, u intérnét késiwétilgendin buyan özining sodisining yaxshi emeslikini éytip bergen. Emma muxbir özi sözleshken kishiler arisidimu saqchilar bilen qoyuq alaqisi bar kishilerning barliqini bayan qilish arqiliq, bu yerdiki saqchi teqipining qanchilik derijide éghirliqini teswirligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet