"Sherqiy türkistandin xewer bar, ghulja tesiratlirim" namliq kitab neshridin chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-04-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye yazghuchisi memet lewent qaya ependi yazghan "Sherqiy türkistandin xewer bar, ghulja tesiratlirim" namliq kitab.
Türkiye yazghuchisi memet lewent qaya ependi yazghan "Sherqiy türkistandin xewer bar, ghulja tesiratlirim" namliq kitab.
RFA/Erkin Tarim

2017-Yilining bashliridin tartip xitay hökümiti Uyghur diyarida jaza lagérlirini qurup kishilerni qamashqa bashlighandin kéyin Uyghur diyarigha bérip kéliwatqan muhajirettiki Uyghurlar hetta türklerningmu yoli tosuldi. Bu kishilerning beziliri burun Uyghur diyarigha bérip ziyaret qilghan waqtidiki tesiratlirini ijtima'iy taratqularda, tor gézit we zhurnallirida élan qilishqa bashlidi. Hetta bezi yazghuchilar tesiratlirini kitab sheklide neshr qildurushqa bashlandi. Ene shundaq kitablarning biri türkiye yazghuchisi memet lewent qaya ependi yazghan, özining 2012-yilining axiridin 2013-yilining bashlirighiche ghuljada körgen we béshidin ötküzgenliri bayan qilin'ghan "Doghu türkistandan xaber war", yeni "Sherqiy türkistandin xewer bar, ghulja tesiratlirim" namliq kitabdur.

154 Betlik mezkur kitabni türkiyening trabzon shehiridiki "Alqa" neshriyati neshr qilghan bolup, kitabning muqawisigha ay-yultuzluq kök bayraqning lepildewatqan süriti bérilgen.

Mezkur kitabning aptori memet lewent qaya ependi kitabning axirida kitabning mezmuni toghrisida qisqiche melumat bérip mundaq dep yazghan: "Bügün Uyghurlar mewjudiyitini qoghdap qélish üchün küresh qilmaqta. Xitayning ishghaliyiti astidiki sherqiy türkistanliqlar awazini dunyagha anglitishqa tirishmaqta. Men 2012-yili 9-aydin 2013-yili 1-ayghiche sherqiy türkistanning ghulja shehiride turdum. Men shéwe tili öginish üchün wiza élip barghan bolsammu xitay bixeterlik xadimlirining her xil tosalghulirigha uchridim shundaqla xitayning sherqiy türkistanliqlargha élip bériwatqan bésim siyasitini öz közüm bilen kördüm. Mezkur kitabta men ghuljada turghan 5 ay jeryanida körgen-anglighanlirim we béshimdin ötküzgen sergüzeshtlirimni tesirlik qilip bayan qilin'ghan".

Kitab heqqide ziyaritimizni qobul qilghan yazghuchi memet lewent qaya ependi "Sherqiy türkistandin xewer bar, ghulja tesiratlirim" namliq kitabni yézish pikrining peyda bolush jeryani toghrisida melumat bérip, mundaq dédi: "Sizgimu melum bolghinidek men 2012-yilining axirida oqush üchün sherqiy türkistan'gha barghan idim. Türkiyediki bezi dostlirim u yerde körgenlirimni, hés qilghanlirimni her kün yézip élxet arqiliq ewetip turushumni iltimas qilghanidi. Her küni izchil halda intérnétni ishlitelmigen bolsammu, lékin dawamliq halda ghuljada körgenlirimni, tesiratlirimni we tuyghulirimni yézip élxet guruppisidiki dostlirimgha ewetip turghanidim. Del u künlerde xitay kommunist partiyesining qurultiyi chaqirilip hazirqi dölet re'isi shi jinping hakimiyet béshigha kelgenidi. U chagh dewr bölgüch bir chagh idi. Men türkiyege qaytip kelgendin kéyin bezi dostlirim méning bu yazghanlirimning ghuljada öz közüm bilen körgen we béshimdin ötküzgen ishlar bolghachqa zor qimmetke ige ikenlikini, türk oqurmenlerning paydilinishi üchün kitab qilip neshr qildurushum kéreklikini éytti. Shuning bilen men bu kitabni bu yil 3-ayning axirida neshr qildurdum".

U, kitabida némilerni yazghanliqini, radi'o anglighuchilargha bir qanche tesirlik misal bilen anglitishni xalaydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Kitabning mezmunining hemmisini xulasilep bérishim mumkin emes, lékin silerge bir qanche tesirlik misal bilen kitabimni anglitay. Men ghuljagha bérishtin burun uniwérsitétlarda derslerning köpi Uyghur tilida ötülidikentuq. Men barghanda bir höjjet chüshürüp barliq oqutquchilarni yighip xitayche ders bérelemsiler? dep soraptu. Xitayche ders béreleymen dégen kishiler oqutquchi bolup xizmet qiliwériptu. Ders béreligüdek xitayche bilmeymen dégenlerni derhal xizmettin boshitiwétiptu, yene bezi oqutquchilarni bolsa mekteplerde ishik baqquchi qilip qoyuptiken. Yashlarning köpi ana tilini rawan sözliyelmeydiken. Eng qiziqarliq bolghini mekteplerde Uyghurche we qazaqche ders ötüsh cheklen'gen bolsimu, lékin mekteplerning xewerliride Uyghur we qazaq tillirida kompartiyening siyasetlirini teshwiq qiliniwatatti. Uyghur oqughuchilar mejburiy emgekke sélinatti. Ghuljadiki xitaylarning nopusi Uyghurlarningkidin köp idi. Dawamliq xitaylarning köchüp kélip orunlishiwatqanliqini kördüm. Qisqisi kitabida ghuljada turghan 5 ay ichide körgen, hés qilghan, béshimdin ötkenlerning hemmisini yazdim"

Yazghuchi memet lewent qaya ependi 2012-yili 9-aydin 2013-yili 1-ayning axirighiche ili pédagogika institutida shéwe tili ögen'gen, bu jeryanda köp sandiki Uyghur, qazaq, shéwe, mongghul we daghur qatarliq milletlerdin oqughuchilar bilen dostluq munasiwetliri ornatqan. Lékin jama'et xewpsizlik idarisi uni dawamliq saqchi idarisige chaqirip so'al sorap, turush ruxsiti bermey aware qilghan. Shéwe rayonigha bérip, shibeler bilen sözlishishigimu ruxset bermigen. U, bu heqte bizge melumat bérip mundaq dédi: "Men türkiyedin ghuljagha oqushqa barghan bir oqughuchi bolush süpitim bilen qatmu-qat qiyinchiliqlargha duchar boldum. Némishqa kelding dep sorap saqchi turush ruxsitinimu ming teste berdi. Men shéwe tilini ögen'gili barghan idim, méning ghuljadin 12 kilométir uzaqliqtiki shibeler olturaqlashqan jaygha bérishimghimu ruxset qilmidi. Bir kün saqchi idarisidin ruxset almay oghriliqche shibelerning nahiyesige bérip keldim. Bundin 8 yil burun bunchiliwala bésim bar idi. Bügünki künde xitayning bésimi qatmu-qat küchiyip ketti. Shunga sherqiy türkistan mesilisige qiziqidighanlar üchün kitabim paydilinish matériyali bolar dep oylaymen".

Uyghur ziyaliysi, istanbuldiki Uyghur akadémiyesi tarmiqidiki xitay tetqiqat instituti mudiri doktor ferhat qurban tengridaghli ependi kitabni oqughanliqini, Uyghurlarning éghir weziyitini bir türkning közitishi bilen anglitilishining muhim ikenlikini bayan qildi.

Türkiye yazghuchisi memet lewent qaya ependi bu eserdin bashqa yene Uyghur tarixigha a'it bedi'iy esermu yazghan bolup, uning "Chöldiki opéra" namliq romani 2012 yili istanbuldiki "Qutup yultuzi" neshriyati teripidin neshr qilin'ghanidi. 197 Bettin terkib tapqan mezkur romanda idiqut Uyghur dölitining yazliq paytexti beshbaliq shehiride 1020-yilidin 1029-yilliri otturisida yüz bergen weqeler bayan qilin'ghan. Kitabta ashu yillarda yashighan yula isimlik yash qizning ish izliri we ishqi-muhebbiti bayan qilin'ghan bolup, buningdin bashqa yene bu mezgildiki Uyghur medeniyiti namayan qilin'ghanidi.

Toluq bet