«Уйғур әпсанилири һәққидә тәһлил» намлиқ китаб түркийәдә нәшрдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-08-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә қарабүк университети түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси доктор әнвәр қапаған язған «уйғур әпсанилири һәққидә тәһлил» намлиқ китабниң муқависи.
Түркийә қарабүк университети түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси доктор әнвәр қапаған язған «уйғур әпсанилири һәққидә тәһлил» намлиқ китабниң муқависи.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә қарабүк университети түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси доктор әнвәр қапаған язған «уйғур әпсанилири һәққидә тәһлил» намлиқ китаб түркийәниң явро-ася язғучилар уюшмисиниң бәнгү нәшриятида нәшридин чиқти.

Китабида үстүн атуштин топланған «улуғ худаниң аләмни яритиши; һәрхил дәл-дәрәх, гүл-чечәк, от-хәсләрниң яритилиши; улуғ алланиң адәмләрни яритиши; улуғ алланиң учар қушларни яритиши, микропларниң яритилиши; тәңритеғи; боғда көли, тәклимәканниң пәйда болуши; қәшқәр тоғрисида әпсанә» қатарлиқ 89 әпсанә һәр җәһәттин тәһлил қилинған.

Уйғур мәсилисиниң хәлқаралишишиға әгишип уйғурларниң тили, тарихи, әдәбияти, еғиз әдәбияти, сиясий вәзийити тоғрисида елип бериливатқан тәтқиқатларму көпәймәктә. Түркийә қарабүк университети түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси доктор әнвәр қапаған әпәнди язған «уйғур әпсанилири һәққидә тәһлил» намлиқ китаб 153 бәт, 2 бабтин тәркиб тапқан болуп, биринчи бабта уйғур әпсанилири тоғрисида омумий мәлумат вә үстүн атуштин топланған 89 әпсанә тоғрисида тәһлил. Иккинчи бабта үстүн атуштин топланған 89 әпсаниниң түркчә тәрҗимисигә йәр берилгән.

Аптор өз китаби һәққидә зияритимизни қобул қилип, бу һәқтики соаллиримизға җаваб бәрди. У, мундақ деди: «бәзи тәтқиқатларниң бәзи вақитларда әһмийәти наһайити зор болиду. Бүгүн уйғурлар сиясий, иқтисадий вә башқа саһаларда еғир бесимға дучар болмақта. Бундақ бир пәйттә уйғурлар тоғрисида елип берилған һәрқандақ бир тәтқиқатниң зор әһмийәткә игә болидиғанлиқини нәзәрдә тутуп бу китабни яздим.»

Доктор әнвәр қапаған әпәнди уйғурларниң дуня мәдәнийитигә болупму түрк дуняси мәдәнийитигә зор төһпә қошқан бир милләт икәнликини, шуңа бу хил тәтқиқатларниң зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилип мундақ деди: «уйғурлар түрк тарихида тунҗи болуп шәһәр турмушиға өткән бир милләт. Шуңа уларниң еғиз вә язма әсәрлириниң түрк мәдәнийити үчүнла әмәс дуня мәдәнийити үчүнму зор әһмийәткә игә икәнликини нәзәрдә тутуп, уйғур әпсанилирини тәһлил қилиш арқилиқ, уйғур миллий кимликиниң қанчилик узун тарихқа игә икәнликини йәнә бир қетим испатлидим.»

Доктор әнвәр қапаған мәзкур китабида атушта бир мәзгил оқутқучилиқ қилған магистир оқуғучиси мәхмутҗан әркин әпәндиниң оқутқучилиқ мәзгилидә үстүн атуштин топлиған 89 әпсаниниң түркчә тәрҗимисигә орун бәргәндин сирт әң асаслиқи мәзкур 89 әпсанә тоғрисида тәһлил елип барған. Қарабүк университетидин магистирлиқни йеңи пүттүргән мәхмутҗан әркин әпәнди бу 89 әпсанә киргүзүлгән «уйғур әпсанилири»» намилиқ китабиниң алди билән истанбулда тәклимәкан уйғур нәширятида уйғурчә нәшр қилдурғанлиқини баян қилди.

Мәхмутҗан әркин әпәнди өзиниң үстүн атуштин топлиған әпсанилирини оқутқучиси оқуп, бәкла қизиққанлиқини, кейин түркчигә тәрҗимә қилип, мәзмунини тәһлил қилип «уйғур әпсанилири һәққидә тәһлил» намлиқ китабни йезип чиққанлиқини баян қилди.

Китабниң аптори доктор әнвәр қапаған әпәнди әпсаниләрниң бир милләтниң миллий кимликиниң шәкиллинишидә зор әһмийәткә игә икәнликини, бу әпсаниләрни тәһлил қилиш җәрянида уйғур кимликиниң наһайити қәдимий тарихкә игә икәнликини чүшинип йәткәнликини баян қилип мундақ деди: «миллий кимликниң шәкиллиниши милләтләрниң өтмүши билән зич мунасивәтлик. Тарихий мәнбәләрдин ‹уйғур' исминиң қанчилиқ қәдимий тарихкә игә икәнлики һәммимизгә мәлум. Мән бу әпсаниләрни тәтқиқ қилған вақтимда бу әпсаниләрниңму ‹уйғур' исмидәк қәдимий тарихқа игә, чоңқур мәзмунға игә икәнликини чүшәндим. Бу әпсаниләр уйғурларға миллий һес вә миллий ғурур бериш билән бирликтә дуняви қиммәт қарашларниму ипадилигән. Мәсилән башқа милләтләрниң һәқ вә һоқуқиға һөрмәт қилиш, башқа милләтниң мәвҗудийәтни қоғдап қелишиға шәрт-шараит һазирлап бериш қатарлиқ мәзмунларниму ипадилигән.»

Доктор әнвәр қапаған әпәнди китабниң кириш сөз қисмида һазирқи заман уйғур әдәбияти тоғрисидиму тәпсилий мәлумат бәргәнликини баян қилип мундақ деди: «китабниң кириш сөз қисмида һазирқи заман уйғур әдәбияти тоғрисида тохталдим. Уйғурлар өткән йүз йил ичидә нурғун сиясий вә тарихий вәқәләрни бешидин өткүзгән болуп, булар һазирқи заман уйғур әдәбиятиниң шәкиллинишидә муһим рол ойниған. Шуңа мән китабта өткән йүз йиллиқ уйғур әдәбияти тоғрисидиму мәлумат бәрдим.»

Мәхмутҗан әркин әпәнди 1980-йилидин кейин уйғур әпсанилири, уйғур чөчәклири вә ривайәтлири топланған болсиму бәзилириниң мәзмунлири коммунистик идийәгә маслаштурулуп өзгәртилгәнликини, бәзилириниң болса рәтләнмигәнликини, өзи топлиғанлириниң көпиниң миллий вә диний мәзмунға игә икәнликини, уйғур диярида буни рәтләп нәшр қилдурушниң мумкин әмәсликини тәкитлиди.

Аптор әнвәр қапаған 1982-йили түркийәниң ағри вилайитидә дуняға кәлгән. 2001-Йили ниғдә университети түрк тили вә әдәбияти кәспини пүттүргән. 2009-Йили түркийәниң қазақистандики түркчә өгитиш мәркизидә ишлигән. Ниғдә университетида магистир вә докторлуқ оқуғандин кейин 2015-йилидин тартип қарабүк университети һазирқи заман түркий тиллири вә әдәбиятлири бөлүмидә оқутқучилиқ қилмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт