Қазақистанда тонулған хитайшунас вә сиясәтшунас константин сиройеҗкин 10 йилға кесилди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-10-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Профессор константин сиройежкинниң «қазақистан хитайдин қорқуши керәкму? икки тәрәплимилик мунасивәтләрниң әпсанилири вә қорқунчлири» намлиқ китабиниң муқависи.
Профессор константин сиройежкинниң «қазақистан хитайдин қорқуши керәкму? икки тәрәплимилик мунасивәтләрниң әпсанилири вә қорқунчлири» намлиқ китабиниң муқависи.
RFA/Oyghan

Йеқиндин буян қазақистан иҗтимаий таратқулирида вә аммиви ахбарат васитилиридә сиясәтшунас, хитайниң һазирқи сиясити бойичә мутәхәссис константин сиройеҗкинниң дөләткә хиянәт қилди дегән әйиб билән 10 йиллиқ муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи тоғрилиқ хәвәрләр тарқилишқа башлиди.

«Закон қазақистан» тор бетидә елан қилинған «дөләткә хиянәт қилғанлиқта әйибләнгән константин сиройеҗкинни 10 йилға һөкүм қилди» намлиқ мақалидә ейтилишичә, константин сиройеҗкин мушу йили феврал ейида қолға елинған икән. Алмута шәһәрлик сотиниң ахбарат хизмитиниң мәлуматлири бойичә, алмута шәһириниң җинайи ишлар бойичә мәхсус районлар ара сотиниң һөкүми билән у 10 йилға кесилгән. Мақалида йәнә мундақ дейилгән: «сот шундақла уни қазақистан җумһурийити пуқралиқидин мәһрум қилди. Һөкүм қилинған киши җазасини юқири бихәтәрликтики җинайи-иҗра қилғучи түзүм мәһкимилиридә өтәйдиған болиду. Җазаниң асасий түрини өтәп болғандин кейин җинайәт низамнамисиниң 51-маддиси бойичә константин сиройеҗкин мәҗбурий һалда қазақистан җумһурийити чеграсидин чиқирилиду, бу җәһәттә мәзкур шәхскә бәш йилғичә қазақистан җумһурийити территорийәсигә кириш мәни қилиниду» 

«Теңринюс» агентлиқида берилгән «миллий бихәтәрлик комитетида сиройеҗкин һәққидики сот һөкүми тоғрисида сөз болди» намлиқ мақалидә һөкүмниң 7-өктәбирдә чиққанлиқи, униң 1956-йили туғулған қазақистан пуқраси икәнлики ейтилған. Йәнә шу мақалида ейтилишичә, тарих пәнлириниң намзати вә сиясәтшунаслиқ пәнлириниң доктори сиройеҗкин 1995 вә 2000-йиллар арилиқида қазақистан президенти йенидики қазақистан истратегийәлик тәтқиқатлар институти мудириниң орунбасарилиқ вәзиписини игилигән икән. 1997-Йилдин башлап 2006-йилғичә бир қатар тәтқиқат мәркәзлирини башқуруп, андин қазақистан истратегийәлик тәтқиқатлар институтиниң баш илмий хадими болуп ишлигән.

Игилишимизчә, болупму иҗтимаий таратқу вә аммиви ахбарат васитилиридә константин сиройеҗкинниң қамаққа елинғанлиқи тоғрилиқ дәсләпки мәлуматлар пәйда болуши билән бир гуруппа қазақистанлиқ алимлар мушу йили әтиязда қазақистан президенти тоқайефқа вә назарбайефқа мураҗиәт қилғаниди. 

«Информбюро» агентлиқиниң 6-майда елан қилған данияр адилбекофниң «алимлар хитайшунас константин сиройеҗкинниң йоқап кетиши сәвәбидин тоқайефқа мураҗиәт қилди» дегән мақалисидә ейтилишичә, бу мураҗиәткә 40 адәм имза қойған. Улар алимниң мәхсус органлар тәрипидин тутулған яки тутулмиғанлиқини сүрүштүрүшни илтимас қилған. Мақалидә дейилишичә, сиройеҗкинниң кәсипдашлири вә журналистлар мушу йили феврал ейидин тартип униң билән алақилишәлмигән. Мураҗиәттә алимниң дөләт алдидики хизмити, йәни 30 йиллиқ илмий паалийити атап өтүлгән. Сиройеҗкин хитай һәм униң ички вә ташқи сияситигә, бейҗиңниң уйғур аптоном районидики миллий сияситигә, шундақла мәркизий асия вә қазақистанниң сиясити вә бихәтәрликигә мунасивәтлик әмгәкләрниң аптори икән. Шундақла сиройеҗкинниң қолға елинишиниң униң саламәтликигә зиян кәлтүридиғанлиқи һәмдә таратқуларда униң гоя «ишпийонлуққа» бағлиниши бар икәнлики тоғрилиқ ахбаратниң тарқилиши қазақистанниң абруйиғиму дәхли йәткүзүш мумкинлики әскәртилгәниди.

«Азадлиқ» радиоси елан қилған «ел беши қолидики баш қарта. Көзәткүчиләр сиройеҗкин һөкүми һәққидә» намлиқ мақалидә мутәхәссисләрниң бу һәқтики бир-биригә охшимиған пикирлири орун алған. Мәсилән, журналист әмирҗан қосаноф бу ишниң мәхпийликиниң бәзи пакитларни ениқлашқа мумкинчилик бәрмәйватқанлиқини, мәсилиниң көпинчә сиройеҗкинниң илмий паалийити билән зич бағлиқ икәнликини илгири сүргән. 

Қазақистанниң хитайдики сабиқ әлчиси мурат әвезофниң пикричә, қазақистан җамаити сиройеҗкинниң тәқдиридин қаттиқ әндишә қилип, униңға ениқ қандақ әйиб қоюлуватқанлиқини билиши шәрт икән. 

Зияритимизни қобул қилған «алтернатива» муһим тәтқиқатлар мәркизиниң мудири андрей чеботарйоф бу мәсилидә түрлүк тәхминләрниң болуш мумкинчиликни оттуриға қоюп, мундақ деди: «мениң икки пикрим бар. Мумкин у қазақистан-хитай мунасивәтлиригә даир тәтқиқат йүргүзүш җәрянида қазақистандики бәзи тәсир-инавити бар гуруппиларниң мәнпәәтлиригә тоғра келип қалған болуш керәк. Мән ениқ қандақ гуруппилар икәнликини ейталмаймән. Биздә хитай билән болған, мәсилән, нефит мәсилисидә өз мәнпәәтлиригә игә гуруппилар бар. Мумкин у бирәр мәхпийликни ашкарилап қойғанду. Иккинчидин, у әйни вақитта совет бихәтәрлик комитетида ишләп, андин илмий тәтқиқат билән шуғулланған. Шундақтиму у қазақистан бихәтәрлик органлиридиму вәзипә алған болуши еһтимал. Мумкин бу йәрдә шу органниң һәр хил рәһбәрлири болғанлар арисида, гуруппилар арисида тоқунушлар болған болса, сиройеҗкин шуларниң тәсири астиға чүшүп қелиши мумкин. Бу мениң пәқәт шәхсий тәхминлирим.» 

Константин сиройеҗкинниң 1986 вә 1992-йиллар арилиқида қазақистан пәнләр академийәси уйғуршунаслиқ институтида ишлигәнлики, шундақла кейинки вақитларда өз тәтқиқатлирида хитайниң уйғур районидики миллий сиясити мәсилилириниму тәтқиқ қилғанлиқи мәлум.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтә мундақ деди: «у өз вақтида уйғуршунаслиқ институтида ишлигән хитайшунас алим. Шундақ туруп, чоң лавазимларда ишлигинидә давамлиқ хитайниң уйғурларға қаратқан тәқибләш, мустәмликә сияситини ақлап, уйғурларға боһтан чаплап кәлгән алим. Шәхсән мән униңға әң чоң рәддийәмни 2009-йили үрүмчи қанлиқ паҗиәсидин кейин алмутада 'дода‹ бәс-муназирә мәйданида пакитлар билән бәрдим, йәни хитайниң қирғинчилиқини оттуриға қойған идим. Шу сәвәбтин бу сотниң қарари һәқлиқ, мундақ ейтқанда, қазақистан уйғурлириниң қарғиши йәтти.»

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, сиройеҗкин мәсилисиниң йәнә бир тәрипи бар икән. «Қазақ һөкүмити өзиниң сиясий ирадисини намаян қилип, дөләт мәнпәәтини һәммидин үстүн қоюп, мушундақ қарар алған. Хитай тәрәп хели қаршилиқ көрситиду униңға. Йәни бизниң һөкүмитимиз хитайға ениқ сигнал бериватиду.»

Игилинишичә, мушу йили июл ейида б д т ға әза 22 ғәрб дөлити имзалиқ мәктуп арқилиқ хитай дарилирини уйғур елидики уйғур қатарлиқ мусулман милләтләргә қаратқан тәқибләш вә тутқун қилиш һәрикәтлирини тохтитишқа чақирған болсиму, әмма русийә башлиқ 37 дөләт әксичә хитайниң уйғур елидики бу сияситини қоллайдиғанлиқини билдүргәниди. Әнә шу вақитта қазақистанниң бу тизимликтә йоқлуқи ашкариланди.

Константин сиройеҗкин бир қатар чоң әмгәкләрниң аптори болуп, униң «хитайдики қазақлар: иҗтимаий-иқтисадий вә мәдәний тәрәққияти», «һазирқи шинҗаң вә униң қазақистан-хитай мунасивәтлиридики орни», «х х җ да етниклар ара мунасивәтләрниң тәртипкә селиниши: нәзәрийә вә әмәлийәт», «хитайдики етник бөлгүнчиликниң әпсанилири вә һәқиқити» намлиқ әмгәклиридә болупму уйғур елидики уйғур, қазақ охшаш милләтләрниң миллий кимликини сақлап қелиштики һәрикәтлири, уйғур елиниң мәркизий асиядики орни, уйғурларниң мустәқиллиқ, әркинлик үчүн күриши вә башқиму мәсилиләр йорутулған. Мәзкур әмгәкләр көплигән уйғур зиялийлири, оқурмәнлири арисида наразилиқ вә сәлбий көз қарашларни пәйда қилғанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт