Oslodiki xitay elchixanisining közitish kaméralirini köpeytishi naraziliq qozghighan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-11-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Norwégiye paytexti oslodiki xitay elchixanisining etrapigha ornitilghan közitish kamérasi.
Norwégiye paytexti oslodiki xitay elchixanisining etrapigha ornitilghan közitish kamérasi.
RFA/Ekrem

Norwégiye paytexti oslodiki xitay elchixanisining yéngidin20 din artuq közitish kamérasi ornitishi taratqularning diqqitini tartqan.

Oslodiki xitay elchixanisi yéqinda elchixana da'irisige 20 din artuq közitish kamérasini yéngidin ornatqan bolup, etraptiki ahalilerning naraziliqini qozghighan. Bu weqe norwégiye axbarat wasitiliride talash-tartish qilinip, norwégiye tashqi ishlar ministirliqining inkas bildürüshige seweb bolghan.

Norwégiyediki meshhur "ABC Xewerliri" torida élan qilin'ghan "Xitayning oslodiki nazariti" namliq maqalida bayan qilinishiche, xitay elchixanisining etraptiki ahalilerni xewerlendürmey turupla öz aldigha bundaq nazaret sistémisi berpa qilishi xata iken. Igilinishiche, xitay elchixanisi etrapidiki bir yerlik ahale bu ehwalni norwégiye tashqi ishlar ministirliqigha shikayet qilghan. Norwégiye tashqi ishlar ministirliqi buninggha inkas qayturup, bu mesilini diplomatik yollar arqiliq hel qilidighanliqini bildürgen.

Xewerde xitay elchixanisi yéngidin ornatqan bu kaméralarning bir qismining aptomatik halda ariliq tengshesh iqtidarigha ige ikenliki, belkim bu kaméralarning yene chiray tonush we sanliq melumatlarni toplash roli barliqimu ilgiri sürülgen. Bundaq kaméralarning xitay elchixanisining töt etrapigha orunlashturulushi etraptiki ammigha bésim we tehdit peyda qilidiken. Norwégiye tashqi ishlar ministirliqi bu mesilini norwégiye digital nazaret idarisining tekshürüp chiqishigha sunidighanliqini bildürgen.

Xitay hakimiyitining Uyghur diyarining hemmila yéride yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisini yolgha qoyup, tipik bir "Saqchi döliti" peyda qilghanliqi xelq'ara taratqularning söz témisi boluwatqan bir chaghda xitayning oslodiki elchixanisidimu bu xil nazaret sistémisining berpa qilinishi norwégiyediki Uyghurlarningmu qattiq naraziliqini qozghighan.

"Xitayning oslodiki nazariti" namliq maqalida tekitlinishiche, oslodiki bir qisim Uyghurlar bu heqte ochuq bayanat élan qilip étiraz bildürgen bolup, muxbirning ziyaritini qobul qilghan adiljan we abduréhim qatarliq Uyghur yashliri özlirining dawamliq bu elchixana aldida naraziliq namayishlirigha qatnishidighanliqini, xitay elchixanisining bu qilmishining özlirige éghir tehdit élip kélidighanliqini shundaqla perzentlirining istiqbalidin we wetendiki uruq-tughqanlirining aqiwitidin ensireydighanliqini bildürgen.

Norwégiye Uyghur komitétining re'isi, "Uyghur edliye arxipi ambiri" ning mes'uli bextiyar ömer ependining bildürüshiche, ular bu yil 10-ayning 1-küni xitay elchixanisi aldida namayish qilghanda etrapta kaméralarning köpeytilgenlikini sézip, buni derhal norwégiyening munasiwetlik organlirigha melum qilghan iken.

Bextiyar ömer ependining eskertishiche, xitay elchixanisigha yéngidin ornitilghan ilghar tiptiki 2 dane kaméra del Uyghurlar namayish qilidighan orun'gha toghrilan'ghan bolup, bu kaméralarning chiray tonush, sanliq melumat uchurlirini toplash iqtidarigha ige bolushi mumkin iken.

Osloda yashaydighan d u q ijra'iye komitétining mu'awin re'isi semet abla ependi bu heqte toxtalghanda bashqa döletlerdiki Uyghurlarmu mushundaq ehwallarni bayqighanda derhal özliri turushluq döletlerning munasiwetlik organlirigha melum qilishi lazimliqini tilgha aldi.

Xitayning yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi mesilisi bügün amérika, yawropa ittipaqi we b d t da diqqet tartqan, xelq'ara jama'etchilik arisida munazire qozghawatqan bir mesilidur. Amérika aldinqi ayda xitayning sherqiy türkistandiki yuqiri téxnikiliq kaméralarning berpa qilinishigha hessiler qatqan "Daxu'a", "Xikwizyon" qatarliq 8 shirkitini "Qara tizimlik" ke alghan idi. Bu mesile téxi aldinqi heptila sürgündiki tibet hökümiti teripidin jenwede chaqirilghan "Xitayning yuqiri téxnikiliq nazariti we diniy étiqad erkinliki" namliq yighinda nuqtiliq muzakire qilin'ghan.

Xewerlerdin melum bolushiche, xitay digital nazaret sistémisini Uyghur rayonida sinaqtin ötküzgendin kéyin uni ichkiri xitay ölkiliride yolgha qoyushqa bashlighan. Hazir jem'iy 18 dölet bu xil téxnikini xitaydin kirgüzüp ishlitishke bashlighan bolup, bu xelq'ara jama'etchilikning küchlük tenqidlirige uchrap kelmekte.

Toluq bet