Lagér shahitliri: lagérda choshqa göshi yéyishke mejburlash omumyüzlük ish

Muxbirimiz gülchéhre
2019-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
"Terbiyelesh lagéri" diki "Oqughuchilar" yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)
"Terbiyelesh lagéri" diki "Oqughuchilar" yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)
Oqurmen Teminligen

Qazaqistanliq lagér shahiti gülzire radiyomizgha, lagérda xadimlar ulargha choshqa göshini "Tughqanlar tamiqi" yaki "Dostlar tamiqi" dep mejburiy yégüzgenlikini, choshqa göshi gélidin ötmey qusuwetken chéghida "Idiyengde mesile bar" dep eyibligenliki we "Ornungni yötkiwétimiz" dep tehdit salghanliqini bayan qildi.

Biz, choshqa göshi yéyishke mejburlashtek musulmanlarning eqelliy diniy eqidisi we yémek-ichmek aditi hem medeniyitige pütünley xilap qilmishning, da'iriler bashqa lagérlardimu ortaq qolliniwatqan xorlash tedbirimu ? dégen so'allargha jawab tépish üchün ö, qabahetlik lagér hayatini béshidin kechürüp chiqqan we ashkara halda metbu'atlarni lagérning ichki sirliri heqqide muhim uchurlar bilen teminlep kéliwatqan shahitlardin ömer bek'ali, gülbahar jélilowa we méhrigül tursunlarni ziyaret qilip, ularningmu lagérda atalmish "Tughqanlar tamiqi" yaki "Dostlar tamiqi" dégendek bahanilerde choshqa göshi yéyishke mejburlan'ghan kechmishi bar-yoqluqini soriduq. Gerche ular, birdek "Tughqanlar tamiqi" yaki "Dostlar tamiqi" dégendek ibarilerni anglap baqmighan bolsimu, bezide yoshurun we bezide ashkara choshqa göshi yéyishke mejburlan'ghanliqlirini éghir xorluq we chongqur azab ichide qaytidin esleshti.

Pichandiki tutup turush orni we qarimaydiki lagérda jem'iy 8 ayliq jismaniy we rohiy xorlashlardin qutulup chiqqan lagér shahiti ömer bek'ali, bu heqte toxtilip, lagérdikilerge göshlük tamaqlar her küni emes, arilap bérilsimu uninggha peqet ushshaq toghralghan choshqa göshi sélinidighanliqini, uni yémigende lagérdikilerning her xil jazalargha uchraydighanliqini, shung yéyishke mejbur ikenlikini éytti. Ömer bek'ali yene lagér xadimlirining heptide bir qétim tamaqqa ashkara halda choshqa göshi qétilghanliqini bildürüp turup, ularni yéyishke mejburlash arqiliq lagérdikilerning ghururini sundurup rohiy jehettinmu azablaydighanliqini bildürdi.

15 Ay lagérda yétip chiqqan qazaqistanliq Uyghur lagér shahiti gülbahar jélilowa, lagérda choshqa göshi qoshulghan tamaqlarni arilap béridighanliqi bildürdi. Uning déyishiche, heptide bir qanche qétim tamaq ichidin choshqa göshi chiqidighanliqini, eger xadimlar kaméra arqiliq tamaq qachisidin choshqa göshini éliwetkenlerni yaki yémigenlerni körüp qalsa, ularni tamaq bermey hetta qarangghu öyge solap, éghir jazalaydighanliqini bildürdi.

Ötken yili qeshqerdiki bir lagér saqchisi téléfon ziyaritimiz dawamida muxbirimizning lagérdikilerge choshqa göshi bérilidighan yaki bérilmeydighanliqi heqqidiki so'aligha jawab bermigen bolsimu, emma lagérdikilerning halal-haramni ayrish heqqining yoqluqini, néme berse shuni yéyishke mejbur ikenlikini ashkarilighan idi.

Ürümchi we cherchendiki türme we lagérlargha 3 qétim tekrar qamilip, nurghun qiyin-qistaqlarni béshidin ötküzüp qutulup chiqqandin kéyin, hazir amérikida panahliniwatqan shahit méhrigül tursun özi turghan lagérlarda héchqachan gösh qoshulghan tamaq yep baqmighanliqi, lagérdikilerge toyghudek tamaq bérilip baqmaydighanliqini bildürdi. Uning déyishiche, gerche lagér hayatida xitaylarning "Tughqanlar tamiqi" yaki "Dostlar tamiqi" yéyishke mejburlinip baqmighan bolsimu, emma bérilgen teqdirde lagérdikilerning yéyishni ret qilishining mumkin emeslikini tekitlidi. Méhrigül tursun yene cherchendiki a'ilisige da'iriler qoshmaq tughqan qilip qoyghan xitaylarning ularning öyige choshqa göshi kötürüp kirgenlikini körgenlikini bildürdi.

Choshqa göshi islam dinida haram dep cheklen'gen bolup, Uyghurlar islam dinigha étiqad qilghan ming yillardin béri bashqa musulmanlargha oxshash islam eqidisi boyiche kündilik istémalida halal-haram chégrasini intayin éniq ayrip yashap kelmekte. Islam dini eqidisi boyiche, choshqa göshi yémeslik ularning kündilik yémek-ichmek hayatidiki choqum emel qilidighan perhiz we turmush aditige aylan'ghan. Uyghurlar bashqa milletlerning yémek-ichmek adetlirige we medeniyitige hörmet qilish bilen bir waqitta özliriningmu bu eqide we adetlirining hörmet qilinishigha izchil diqqet bérip kelmekte.

Emma yéqindin buyan xitay hökümet da'irilirining Uyghur élide dinlarni "Junggochilashturush", "Radikalliqni yémek-ichmek aditidin bashlap tügitish" dégendek siyasiy heriketliri jeryanida, Uyghur we bashqa musulmanlar éghir alidighan choshqa göshi yéyishni mejburiy halda ular arisigha omumlashturup, uni, Uyghurlarning xitay hökümiti we dölitige bolghan sadaqitini ölcheydighan, ularning radikal yaki emeslikige baha béridighan ölchem qilip ishlitishke bashlighanliqi melum. Deslep mektep we idare organlarning xitay we musulmanche ashxaniliri birleshtürülgen bolsa, kéyinche barliq yémek-ichmek baziridiki "Halal" dégen sözler élip tashlandi.

Hetta xitayning taratquliridimu Uyghurlarni perhizlirini buzup tashlap choshqa göshi yéyishke ashkara chaqiriq qilidighan teshwiqatlarmu meydan'gha kelmekte.

Xitayche taratqularning bir xewiridin melum bolushiche, bultur öktebirde maralbéshi nahiyesi alaghir yézisining bashliqi ablikim möminning bir meydan 'til inqilabi' ni bashlap, diniy cheklimilerni üzül-késil buzup tashlayli!" dégen sho'arigha egiship, uning bashlamchiliqi bilen barliq Uyghur kadirlar sériqbuya baziridiki xitay réstoranida mexsus teyyarlan'ghan ziyapetke qatniship, choshqa göshidin teyyarlan'ghan qorumilar bilen ghizalan'ghan. Bu hadise taratqularda keng tarqilip zor ghulghula qozghighan idi.

Ötkenki chaghan mezgilide "Firansiye awazi" radi'osi "Choshqa yili chaghan bayrimida: shinjangdiki musulmanlar chaghan ötküzüshke, choshqa göshi yéyishke mejburlandi" namliq xewer élan qildi. Xewerde ghulja sheher bashqurush idarisining éli isimlik bir Uyghur bashliqining choshqa göshini parchilawatqan süriti qoshup bérilgenidi. Mushulargha oxshash ilgiri xitay hökümitining Uyghurlarni panus bayrimi, chaghan bayrimigha oxshash xitayning en'eniwi bayramliri bahaniside milletler ittipaqliqi ghizalirigha orunlashturup, ularni choshqa göshi yéyishke mejburlighanliqi ashkarilan'ghan bolsa, hazirqidek musulmanlarning ulugh ramizan éyida da'irilerning Uyghurlarni choshqa göshi yéyishke dewet qilidighan heriketlirining téximu ewjige chiqqanliqi türlük menbelerdin ashkarilanmaqta.

Uyghurlarning ramzandiki weziyiti heqqide bir qanche xelq'araliq axbaratlarning ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi bayanlirida bu nuqtini alahide tekitligen idi.

Ziyaritimizni qobul qilghan dolqun eysa ependi, bu yil ramizan mezgilide xitayning Uyghurlargha we bashqa musulmanlargha, ularni xitaylashturush yaki ularni diniy we milliy eqidiliridin waz kechtürüsh niyitide, xitayning ilgiriki yillardikidinmu shiddetlik bésim siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürdi. Dolqun eysa dunya Uyghur qurultiyining bu heqte ige bolghan melumatlirini yekünlep, xitay da'iriliri ulugh ramzanda Uyghurlarni roza tutushtin tosupla qalmay, ularni choshqa göshi yéyish we haraq ichishke mejburlap, "Her xil qebih wasitiler bilen ularning diniy eqidisigila emes insaniy qedir qimmitige haqaret we hujum qilmaqta" dep bildürdi.

Toluq bet