Lagér shahiti tursun'ay: xitayning ménge yuyush terbiyesi amérika düshmenlikini asas qiliwatidu

Muxbirimiz gülchéhre
2019-10-23
Share
tursinay-ziyawudun-passport.jpg 2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudunning pasporti.
RFA/Gülchéhre

Ghuljining künes nahiyesidin bolghan tursun'ay ziyawudun bu yil 41 yash. 2008-Yili 6-ayda xalmirza xaliq isimlik bu nahiyediki qazaq doxtur bilen toy qilghan, tursun'ay éri bilen birlikte 2011-yili qazaqistan'gha köchüp chiqqan we bir oghulluq bolghan.

Gerche xalmirza qazaqistan girazhdanliqigha qobul qilin'ghan bolsimu, tursun'ay Uyghur bolghini üchün girazhdanliq iltimasi izchil ret qilin'ghan. Érining qazaqistanda achqan kichik doxturxanisida séstraliq qilip yardemlishiwatqan tursun'ay, 2016-yili 11-ayning 13-küni tughqanlirini yoqlash we dawalinish üchün yurtigha qaytidu. Uning wetendin ayrilip 5 yildin kéyinki bu ziyariti xitayning pasportlarni yighip, chet'elge chiqqan Uyghurlarni tutqun qilishni bashlighan mezgilige toghra kelgen.

Deslipide da'iriler tursun'ayning pasportini mejburiy yighiwélip 2017-yili, 4-ayning 11-küni uni künes nahiyesidiki "Kespiy terbiyelesh mektipi" dep wiwiska ésilghan lagérgha qamalghan. Tursun'ay salametliki seweblik bir aydin kéyin qoyup bérilgen bolsimu öyide nezerbend qilin'ghan. Yoldishi amalsiz qazaqistan qaytqan.

2018-Yili, 8-mart ayallar bayrimi küni tursun'ay yene bir qétim lagérgha tutup kétilgendin kéyin yoldishining qazaqistanda toxtimay dawa qilishi bilen shu yili 12-ayda qoyup bérilgen. U, pasport we wiza ishliri bilen bir qanche ay aware bolup axiri pasportini élip ötken ay qazaqistan'gha kélip a'ilisi bilen jem bolghan. Emma u yenila xitay pasportida we aran 3 ayliq wiza bilen qazaqistanda turuwatqan bolghachqa, yenila özini bixeter hés qilalmaydiken.

Tursun'ayning éytishiche uning qazaqistanda besh yil turup qélishi we u yerdiki yoldishi bilen doxturxana achqini éri bilen téléfonda alaqilishishi da'irilerning uni tutqun qilishining birdinbir sewebi bolushi mumkin iken. Lékin uni ikki qétim tutqun qilghan da'iriler uning zadi néme jinayet ötküzgenlikinimu chüshendürmigen.

Tursun'ayning bildürüshige qarighanda chet'elge chiqqanliqning özi xitay üchün Uyghurlargha jinayet artishqa yétidiken. Chünki, saqchilar lagérda ularni soraq qilghanda ularning chet'elde némilerni körgen we anglighanliqi, qandaq teshkilatlar we kishilerge arilashqanliqini asasliq qistap soraydiken.

U özining lagérda béshidin ötkenlirini, körgenlirini we shahit bolghanlirini radi'omiz arqiliq dunyagha anglitishqa bir qanche qétim temshelgen bolsimu, lékin xitayning lagérda qilghan amérika düshmenliki toghrisida ménge yuyush terbiyeliri seweblik amérikadiki metbu'at orgini bolghan erkin asiya radiyosi bilen alaqilishishtin ikkilen'genlikini bildürüp mundaq dédi: "Kögen-bilgenlirimni désem ichim toshup turidu, men dey-démey beribir ularning ( xitayning) nishanigha aylinip boldum, ularning hazir bizge kechkiche bériwatqan terbiyeliri, ashu kechkiche deydighinimni shu méngimizghimu quyup boldi, ular 'amérika azduridu, shular azdurup qanche Uyghurlarning körüwatqan küni bu. Waqti kelse silernimu özi tutup béridu bizge. Hetta rabiye qadirnimu tutup ekep qamap qoyduq, uning hazir körüwatqan küni. . . ' dégen. Mana hazir meyerge kelgendin kéyin kördüm nede undaq bolidu?. Biz u yerde hemmidin xewersiz, ular méngisini yuyup boldi ochuqtin ochuq, mana emdi tazilandi deydu. Démisimu tazilidi, gep qilidighanning hemmisini yoqatti, gep qilalmaydighanliri qaldi. . ."

Shahitlar éytqandek xitayning jaylarda terbiyelep özgertish siniplirini jiddiy we sijil teshkillewatqanliqi 2016-yilila pash bolushqa bashlighanidi. Deslep ular chet'elge oqushqa yaki sayahetke, hejge barghanlarni nishan qilip ularni "Terbiyelep özgertish sinipliri" gha yighqan bolsa arqidin pütkül jem'iyet boyiche "Üch xil küch" lerge qarshi ipade bildürüsh, "Ikki yüzlimichilerni pash qilish" qa oxshash mezmunlarni öz ichige alidighan siyasiy dolquni dawam qildi. Xitay hökümitining radikalliqni tügitish namida, terbiyelep özgertish siyasiy herikiti bolsa Uyghur élide 2017-yili resmiy bashlandi. Xitay bu siniplarning diniy esebiylikke qarshi turush we muqimliqni ishqa ashurush tedbiri ikenlikini teshwiq qilip, yighiwélish lagérlirini atalmish terbiyelesh merkizi qilip körsitip, "Kursantlargha xitay tili we qanuniy bilimlerni ögitish arqiliq ularning térrorluq hem diniy esebiylik idiyeliridin xali bolush üchün terbiyelesh élip bériwatimiz" dep keldi.

Emeliyette pütünley erkinlikidin mehrum qilinip her türlük qiyin qistaqlar bilen mejburiy élip bériliwatqan ménge yuyush terbiyesining emeliyette Uyghur we bashqa musulmanlarni özining kimlikidin ténishqa, diniy étiqadidin waz kechürüshni meqset qilidighanliqi bir qanche lagér shahitliri we xelq'araliq muxbirlarning ziyaretliri arqiliq pash qilin'ghanidi. Emma xitay da'iriliri bir milyondin ikki milyon'ghiche kishini lagérgha qamap insaniyetke qarshi jinayet élip bériwatqan bolsimu, emma ular lagérlardiki ziyankeshlikke uchrawatqan bu bigunah insanlargha ularning ushbu külpetlerni körüshige amérika bashliq xitayni parchilash gherizidiki döletlerning idé'ologiye jehettin singip kirgenlikini seweb qilip körsitip, mexsus terbiye élip bériwatqanliqi shahitlarning bayanliridin tekrar ashkarilanmaqta.

Bu nuqta tursun'ayning bayanlirida ashkarilan'ghandin sirt yene hazir qazaqistanda turuwatqan yene bir qazaq lagér shahiti gülzire awulqanqizi teripidinmu bildürüldi. U, özining 2017-yili-7 aydin 2018-yili 10-ayghiche bir yérim yil lagérda yétish jeryanida, xuddi tursun'ay dégen'ge oxshash amérika düshmenliki heqqide mexsus ménge yuyush terbiyelirige uchrighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Ular shundaq deydu, amérika qazaqistan, gérmaniye dégendek 26 dölet qara tizimlikke kirgüzduq. Esebiylik idiyelirini singdürüsh, her türlük hujum qilish heriketlirini qiliwatqanlar amérikadin, süriyedin kiriwatidu. Térrorluq qiliwatqanlar hemmisi amérika gérmaniye dégendek chet memliketlerdin kélidu deydu".

Bir yérim yil awwal xitayning ürümchide qurghan lagérida 3 aydek yatqan zumret dawut yéqinda amérika tashqi ishlar ministirliqi nyu-yorktiki b d t bash shtabida achqan "Shinjangdiki kishilik hoquq krizisi" namliq yighinida özining xitayning lagérida ten jazasi, mejburiy dora ichküzüsh we tughmas qilinish jazalirigha uchrighanliqini pash qilip, guwahliq bergendin kéyin bu lagérlar mesilisi dunya axbaratida qaytidin diqqet qozghishida belgilik rol oynighanidi. Halbuki, 12-öktebir zumret dadisining ölüm xewirini alghan. Arqidinla 13-öktebir xitayning "Yer shari waqti géziti" uning akisi abduxélil dawutni sözlitip, zumretning bayanlirini inkar qilidighan bir widiyo chiqarghanidi. Abduxélil dawut u widiyoda mundaq dégen: "Singlim ezeldin mejburiy terbiyeleshke barmighan, mejburiy tughut cheklesh opératsiyesimu qildurmighan. U baliyatqu ösmisi bolup qélip öz ixtiyarliqi bilen doxturxanigha bérip, opératsiye qildurghan. Amérika ministiri pompéyo ependi, siz rast gep qilsingiz, singlim zumret dawuttin paydilinip yalghan gep toqumighan bolsingiz, bizning xatirjem turmushimizgha dexli yetküzmigen bolsingiz. . ."

Zumret dawut bu heqte inkas bildürüp: "Bu weqe, xitayning amérika düshmenliki terbiyelirini élip bérishning yalghuz Uyghur élide qurghan keng kölemlik lagérliri bilenla cheklinip qalmay uning oxshash idiyeni ammighimu mejburiy téngiwatqanliqi hetta xitay özining taratquliri arqiliqmu ochuq ipade qiliwatqanliqining yene bir ispati bolup qaldi" deydu.

Zumretning bayan qilishiche u özi lagérda turghan chéghidimu oxshashla da'irilerning amérika düshmenlikini singdürüshni meqset qilghan ménge yuyush terbiyesige uchrighaniken.

"Shinjang Uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaq komitéti" 2017-yili 31-aprél, xitay taratqulirida "Terbiyelep özgertish sinipi zadi qandaq jay?" dégen témida mexsus teshwiqat maqalisi élan qilip uningda, bu xil atalmish terbiyelep özgertish siniplirigha teshkillen'genler "Diniy esebiylik, zorawan térrorluq idiyesidin yuqumlan'ghan, shunglashqa ular balnéstta yétip dawalinishi kérek" dep körsetken. Uningda körsitilishiche, da'iriler idiye jehette késelge giriptar ammini waqtida dawalash üchün, her qaysi wilayet, nahiye, sheher, rayonlarda tesis qilghan terbiyelep özgertish siniplirigha kirish ammigha nisbeten bir qétimliq heqsiz "Balnistta yétip dawalinish" pursiti imish.

Halbuki, xitayning hazir Uyghur we bashqa musulmanlarni lagérlargha qamap insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqanliqi we ulargha medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqini ashkara eyiblewatqan hemde xitayning lagér mesiliside qoli bar shirket we partiye hökümet kadirlirini qara tizimlikke kirgüzgen amérika hökümitini özining Uyghur we bashqa musulmanlarni basturushigha seweb qilip körsitishidek "Amérika düshmenliki idiyesini" terghib qiliwatqanliqi amérika hökümiti we közetküchilerning diqqitini tartishqa bashlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet