Lagér shahidi owalbék turdaxun washin'gtonda tunji meydan guwahliq berdi

Muxbirimiz eziz we shehrizat
2022.04.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Lagér shahidi owalbék turdaxun washin'gtonda tunji meydan guwahliq berdi Lagér shahidi owalbék turdaxun amérika dölet mejliside tunji meydan guwahliq yighinigha qatnashti. 2022-Yili 13-aprél, washin'gton.
RFA

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliq qilmishlirini pash qilishta eng chong rol oynighan amillarning biri lagér shahidlirining bu heqtiki guwahliq bayanliri, déyish mumkin. Ötken birnechche yildin buyan dunyaning herqaysi jayliridiki oxshimighan ammiwi sorunlarda we munberlerde lagér shahidlirining öz béshidin kechürgen achchiq we paji'elik qismetlirini bayan qilishi bilen dunya jama'iti Uyghurlarning béshigha kéliwatqan ishlarning addiyghine kishilik hoquq depsendichiliki emes, belki yéngidin otturigha chiqiwatqan “Zamaniwi qirghinchiliq” ikenlikini hés qilip yetti.

Yéqinqi mezgillerdiki dunya weziyitide körülgen kütülmigen özgirishler Uyghurlar we qirghinchiliqqa qarshi turush heqqidiki chuqanlarni bashqa yaqlargha élip kétiwatqanda, yene bir lagér shahidining amérika tupriqigha dessishi bu jehette qismen burulush hasil qildi. 8-Aprélda amérika chégrasidin ötken owalbék turdaxun deslepki qedemde orunlishiwalghandin kéyin, 13-aprél küni washin'gton shehiridiki “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning orunlashturushi bilen amérika dölet mejliside tunji meydan guwahliq yighinigha qatnashti.

Yighinda aldi bilen mezkur fondning re'isi andréw brémbérg (Andrew Bremberg) söz aldi. U fond jem'iyetning qurulushi heqqide melumat bérish bilen birgen owalbékning kechmishliri mahiyette xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliq qilmishlirining yene bir qétim pash qilinishi ikenlikini alahide tekitlidi. Shundaqla xitay hökümitining Uyghurlarni qirghin qilishi emeliyette dunya qirghinchiliqning aldini élish ehdinamisige ashkara xilapliq qilish ikenlikini, bu qétimliq guwahliqning “Sadasizlar üchün yene bir qétim sada chiqirish” bolidighanliqini, yene kélip qirghinchiliq qiliwatqan xitay hökümiti bilen mu'amilide boluwatqan hökümetler, shirketler we shexslerning qarashlirini özgertishi mumkinlikini körsetti.

Arqidin xitaydiki ichkiy eza oghriliqi heqqide yillardin buyan izdinip kéliwatqan mutexesslerdin étan gutman (Ethan Gutmann) söz aldi. U özining owalbék bilen qirghizistandiki deslepki uchrishishi hemde bu jeryanda uning bilen söhbetlishish arqiliq Uyghur diyaridiki qirghinchiliq we basturush heqqide tepsiliy melumatliq bolghan künler heqqidiki eslimilirini teqdim etti. Shu qatarda özi we bashqa dostlirining owalbékni amérika tewesige élip kélish üchün qandaq tirishchanliqlarni körsetkenliki heqqidimu melumat berdi

Shuningdin kéyin owalbék munberge chiqip terjimanning yardimide öz kechmishlirini bayan qildi. U özining 2018-yili féwralda béshigha qara xalta kiydürülüp, xitay saqchilirining mashinisigha chiqirilghan kündiki weqelerdin bashlap lagérgha élip bérilghanliqi, bu jayda saqchilarning özini yalingachlap mehbusluq kiyimini keydürgenlikidin bashlap lagérdiki tar öyge qistilip solan'ghan 26 mehbusning arisigha qoshulghanliqi, karwatqa sighmighan mehbuslarning nöwetliship uxlaydighanliqidin melumat berdi. Uning éytishiche, kamérlardiki tamlargha ornitilghan közitish kamérilirining hemmisila “Xikwizhin” (Hikvision) markiliq iken. Tamdiki chong ékranliq téléwizorda bolsa mehbuslar her küni xitay döliti we xitay kompartiyesining qandaq ulugh ikenliki heqqidiki siyasiy teshwiqatlarni köridiken. Ulargha hedise xitay dölitining “Herqandaq ademni dunyaning herqandaq yéridin tutup kéleleymiz” dégendek heywiliri, haywanmu yémeydighan “Tamaq” lar, qandaqtur sirliq “Dora” lar we okullar, “Yolwas orunduq”, qoralliq gundipaylar, tügimes soraqlar, pat-pat anglinip turidighan qiya-chiya we achchiq chiqirashlar da'imliq hemrah bolghan. 2018-Yili 17-dékabirda kalte ishtan bilen ‍öyige ekilip qoyulghanda, u bu jayda körgenlirini héchkimge éytmasliq heqqidiki tilxetke imza qoyghan. Emma u lagérdin chiqqan bolsimu, öyidiki nezerbent zadila üzülüp baqmighan.

 Owalbékning bayanliri axirlashqandin kéyin, owalbék we uning a'ilisidikilerni amérikagha élip kélishke zor küch chiqarghan kishilerning biri, amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isi kristofér simis sözge chiqti. U sözide owalbék éytqan qamaq we basturush qilmishlirining stalin höküm sürgen sowét ittipaqida, maw zédong dewridiki xitayda we bashqa jaylarda köp qétimlap otturigha chiqqan ishlar ikenlikini, 21-esirge kelgende bolsa shi jinping hökümranliq qiliwatqan xitayda yene bir qétim ewj alghanliqini tilgha élip: “Owalbékning éytqanliri biz tekitlewatqan ré'alliqning heqiqeten shundaq ikenlikini yene bir qétim ispatlidi.” dédi. Shuningdek xitay hökümiti izchil dawam qilduriwatqan bu qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlerni pash qilishta bu xil guwahliqlarning bekmu muhimliqini bildürdi.

Shuningdin kéyin konor xéliy (Conor Healy), bob fu (Bob Fu), étan gutman qatarliqlar sözge chiqip, Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning nöwettiki ehwali, gherb shirketlirining bu qirghinchiliqqa wastilik halda hemdem boluwatqanliqi, bu xil guwahliqlarning Uyghur diyaridiki qabahetni höjjetleshtürüp chiqishta muhim ehmiyetke ige ikenliki qatarliq mezmunlarda söz qildi.

Yighinning axiridiki so'al-jawap bölikide her sahedin kelgenler lagérlar heqqidiki her xil so'allarni soridi. Owalbék bu heqte özi körgen ishlarni misal qilghan halda, u jaydiki sirliq dorilar, okullar, achliq we ussuzluq qatarliq ishlardin melumat berdi.

Yighindin kéyin owalbék radiyomizning ayrim ziyaritini qobul qilip, lagérlardiki ‍özi körgen Uyghurlar, özining amérika hökümitidin kütidighan arzuliri, shuningdek birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy kéngishining komissari mishél bachélétning ürümchi sepiri heqqidiki ümidlirini bayan qildi.

Melum bolushiche, owalbék turdaxun dawamliq halda yéqin kelgüside Uyghur diyaridiki lagérlar, mejburiy emgek qatarliq témilar boyiche oxshimighan munberlerde guwahliq béridiken.  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet