Хитай канаданиң уйғур лагерлирини тәкшүрүш чақириқиға қарита канаданиң кишилик һоқуқ әһвалини тәкшүрүшни тәләп қилған

Мухбиримиз әркин
2021-06-25
Share
Хитай канаданиң уйғур лагерлирини тәкшүрүш чақириқиға қарита канаданиң кишилик һоқуқ әһвалини тәкшүрүшни тәләп қилған Канада баш министири трудо парламент бинасида мухбирларға сөз қилди. 2020-Йили 18-авғуст, оттава, канада.
REUTERS

Канаданиң 22-июн б д т да 44 дөләткә вакаләтән баянат елан қилип, хитайниң уйғур елида уйғурларға қарши садир қилған җинайәтлирини тәкшүрүш чақириқиға қарита хитай һөкүмити канаданиң алди билән өзиниң 140 йил илгири йәрлик хәлқләргә тутқан муамилисини тәкшүрүшни тәләп қилған.

Канаданиң б д т да даими турушлуқ вәкили леслей нортон б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң йиғинида юқириқи чақириқни елан қилиштин сәл аввал хитайниң б д т турушлуқ дипломати җяң дуән сөз елип, юқириқи тәләпни оттуриға қойған.

Җяң дуән йеқинда канаданиң биританийә колумбийәсидики буниңдин 100 нәччә йил бурунқи бир индиан балилар "ятақлиқ мәктипи" ниң қалдуқ изидин 215 балиниң сөңики тепилғанлиқини тилға елип, хитай вә униң иттипақдашлириниң "бу байқашнила әмәс, бәлки канаданиң йәрлик хәлқләргә қаритилған техиму кәң җинайәтлирини әтраплиқ вә тәрәпсиз тәкшүрүши" ни тәләп қилидиғанлиқи, "канаданиң йәрлик хәлқләргә садир қилған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидин қаттақ әндишә қиливатқанлиқи" ни билдүргән.

Канаданиң уйғурлар елида хәлқаралиқ тәкшүрүш елип берип, бир милйондин артуқ уйғурниң қанунсиз тутқун қилинишини тәкшүрүшкә йол қоюшни тәләп қилишиға қарита хитайниң канаданиң 100 нәччә йил бурунқи канаданиң йәрлик хәлқләр билән болған мунасивитини сөрәп чиқип, тәкшүрүшни тәләп қилиши кишиләрни һәйран қалдурған.

Канада баш министири трудео шу күни хитайниң тәклипигә дәрһал ‍инкас қайтуруп, аз санлиқ милләтләргә тутқан муамилини тәкшүрүш тоғрисида хитайға җәң елан қилған.

Трудео канаданиң мәхсус комитет қуруп, ‍өтмүштики һадисиләрни тәкшүриватқанлиқи, бирақ хитай канаданиң әксини қиливатқанлиқини билдүргән.

Трудео хитайниң уйғурларни системилиқ хорлаватқанлиқи, кишилик һоқуқини дәпсәндә қиливатқанлиқини әскәртип, "канадада бизниң һәқиқәтни ашкарлаш вә яришиш комиссийәмиз бар. Хитайниң һәқиқәтни ашкарлаш вә яришиш комиссийәси қәйәрдә? һәқиқити қәйәрдә? канада изчил ипадиләп кәлгән очуқ-ашкарилиқ, ‍өтмүштә садир қилған һәм қисмән һазирму давамлишип келиватқан қорқунчлуқ хаталиқлирини үстигә елиш мәсулийәтчанлиқи қәйәрдә?" дәп көрсәткән.

Трудео йәнә канаданиң яришиш җәряни узун бир мусапә ‍икәнлики вә буниң һазирму давамлишиватқанлиқи, бирақ хитайниң ‍өзидики мәсилиниму етирап қилмайватқанлиқини билдүргән. Трудео мундақ дегән: "яришиш җәряни биз һазирму давамлаштуруватқан узун мусапә. Бирақ хитай өзидә мәсилә барлиқиниму етирап қилмайду. Бу бизниң түп пәрқимиз. Шуңа канадалиқлар вә дуняниң һәрқайси җайлиридики хәлқләр уйғурлардәк авазсиз қалған хәлқләр үчүн сөзлимәктә."

Мутәхәссисләрниң ейтишичә, канаданиң өтмүшидики хитай тәкшүрүшни тәләп қилған һадисә канада һөкүмитиму етирап қилған, шундақла тәкшүрүш елип берип һәл қиливатқан мәсилә болуп, хитайниң тәлипиниң "һечқандақ әмәлий асаси йоқ" икән.

Оттава университети қанун факултетиниң хәлқара тоқунушни һәл қилиш ‍илмий профессори, кишилик һоқуқ тәтқиқати вә тәрбийә мәркизиниң дериктори җон пакер 23-июн бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "бу тәләпниң һечқандақ әмәлий асаси йоқ. Һәммә нәрсә ашкара турса, немигә тәкшүрүш елип бариду? һалбуки, хитай буниң дәл әксинчә. Хитай мәсилисидә һечқандақ нәрсә очуқ-ашкара әмәс. Пәқәт кишиләр парчә учурларни қураштуруш, логикилиқ пикир қилиш арқилиқ хуласә чиқириду. Һазир хитайға қарита хәлқаралиқ тәкшүрүш елип бериш тәләп қилинған болсиму, бирақ хитай буниң әкснчә буниңға алдинқи шәрт қошуп юз бериватқан ишларни инкар қиливатиду, шундақла кишиләрниң бу ишни сөзлишини техму қийинлаштуриватиду."

Профессор җон пакерниң ейтишичә, хитайниң тәлипи униң қанчилик аҗиз әһвалда ‍икәнликини көрситидикән. Җон пакер мундақ деди: "униң тәлипи әқлий каллиси бар һәрқандақ бир адәмгә нисбәтән бир бимәнилик. Бу пәқәт униң хәлқара дипломатийәдә қанчилик аҗиз әһвалға чүшүп қалғанлиқи, сән мундақ дисәң биз мундақ дәймиз, дәйдиған балиларчә һалитини көрситип бериду. Хитайни қоллиған униң арқисидики 6 дөләтниң һәммиси диктатур дөләтләр. Канада болса 40 дөләткә вәкиллик қилди. Әлвәттә, бу хәлқара мунасивәт. Бирақ бу суалниң җаваби хитайниң тәклипиниң әмәлий асаси йоқ, күлкилик һәм әхмиқанилиқ."

Канададики йәнә бәзи мутәхәсиссләрниң қәйт қикишичә, канада билән хитайниң бу түп пәрқи канаданиң ‍өтмүштики хаталиқини етирап қилип, уни түзүтүшкә тиришиши, бирақ хитайниң җинайитини инкар қилип, дәлилләрни йоқутушқа урунишида ипадиләнмәктә икән.

Канададики "раул волленберг кишилик һоқуқ мәркизи" ниң қанун мәслиһәтчиси йонаһ диамонд мундақ дәйду: "канада һазир күчлүк қануний муназириләрни елип бериватиду, шундақла йәрлик хәлқләр билән яришиш сияситини әмәлийләштүриватиду. Хитайда болса бу мәсилиләрни музакирә қилиш уяқта турсун, дәлилләргә актип бузғунчилиқ қилмақта шундақла башқа дөләтләрниң вәзийәткә болған мәсулийитини бурмилимақта."

Йонаһ диамондниң тәкитлишичә, хитай бу арқилиқ кишиләрниң диққитини ‍өзиниң "ирқий қирғинчилиқи" дин башқа яққа буримақта ‍икән. Йонаһ диамонд 23-июн зияритимизни қобул қилғанда йәнә: "әвәттә, шинҗаңда ирқий қирғинчилиқ йүз бериватиду. Канадада болса биз ‹канада ‍өзиниң ‍өтмүшидин ирқий қирғинчилиқ җавапкарлиқиға тартиламду-йоқ' дегән соални муназирә қиливатимиз. Хитай болса охшаш тактика ишлитип, мәсилини һәл қилмайла қалмай, шинҗаңда болуватқан ишларда очуқ-ашкара болуш орниға муназирә темисини бурмилап, канада ‍өзи һәл қиливатқан тарихитики паҗиәни күнтәртипкә елип кәлди," деди.

Канаданиң б д т да турушлуқ даимий вәкили леслей нортон 22-июн 44 дөләткә вакаләтән "хитай даирилирини кишилик һоқуқ мәҗбурийитини ада қилиш қа чақирип, б д т кишилик һоқуқ али комиссариниң шинҗаң райониға берип, у йәрдики қанунсиз тутуп турулған 1 милйондин артуқ уйғурни тәкшүрүшигә йол қоюши" ни тәләп қилған иди.

Профессор җон пакер хитайниң канадаға һуҗум қилишдики мәқсити тоғрисида йоһан диамонд билән охшаш пикирдә болуп, у хитайниң мәқситиниң темини бураш ‍икәнликини билдүрди. Җон пакер мундақ диди: "хитай бу чақириққа, бу мәсилигә маслишишниң орниға уни бурмилап, униңдин ‍өзини қачуруп, бу арқилиқ кишиләрниң диққитини чечишқа урунди. Канаданиң 40 дәк дөләткә вакаләтән униңға чақириқ қилишидин кейин канадаға чақириқ қилип, ‍өзиниң мәсилисигә йүзлиништин қачти."

Хитай канаданиң өтмүштики йәрлик индиян балилириниң "ятақлиқ мәктәплири" ни тилға елип, канаданиң кишилик һоқуқини тәкшүриүш тәлипини хитайниң өзи он миңлиған уйғур балилирини дөләтниң "ятақлиқ мәктәп" намидики балилар лагерлириға йиғивелип, уларни ата-аниси, мәдәнийити, тили, ‍өрп-адәтлиридин ‍айриветиш билән әйиблиниватқан мәзгилдә оттуриға қойған. Канада һөкүмити 2015-йили "һәқиқәтни ашкарлаш вә яришиш комиссийәси" қуруп, һөкүмәтниң 1883-йилдин 1996-йилғичә болған арлиқта канададики йәрлик индиян балилирини аилисидин айрип, "ятақлиқ мәктәпләр" дә тәрбийәлиши шундақла уларға тутқан қопал муамилини "мәдәнийәт қирғинчилиқи" дәп елан қилған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт