Xitay konsulxanisi lagér qurbanliri yéqinlirini "jinayitini" étirap qilishqa mejburlighan

Ixtiyariy muxbirimiz éhsan
2020-12-22
Share
Xitay konsulxanisi lagér qurbanliri yéqinlirini "jinayitini" étirap qilishqa mejburlighan 22-Dékabir küni lagér qurbanliri yéqinliri xitayning istanbul konsulxanisining aldida pa'aliyet ötküzdi. 2020-Yili 22-dékabir. Istanbul, türkiye.
RFA/Ehsan

22-Dékabir küni lagér qurbanliri yéqinliri xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip, iz-dériki bolmaywatqan a'ile ezalirining ehwalini sürüshte qilish üchün tekrar xitay konsulxanisining aldida pa'aliyet ötküzdi. Lagér qurbanliri yéqinliri 14-awghusttin bashlap, xitayning istanbul konsulxanisidin lagér yaki türmilerge solan'ghan we ghayib qiliwétilgen a'ile ezaliri heqqide izahat bérishni we munasiwetlik xadimlar bilen körüshtürüshni telep qilip kelmekte. Lagér qurbanliri yéqinliri qayta-qayta xitay konsulxanisigha munasiwetlik iltimaslarni tapshurmaqchi bolghan bolsimu, biraq konsulxana ta hazirghiche, lagér qurbanlirining munasiwetlik iltimaslirini tapshuruwélishni we munasiwetlik xadimlar bilen körüshüsh telipini ret qilip kelmekte.

Lagér qurbanliri yéqinliri 18-dékabirdin étibaren xitay hökmitidin iltimaslirini resmiy yosunda tapshuruwalghan'gha we a'ililiri heqqide izahat bergen'ge qeder her küni konsulxana aldida yighilip xitay hökmitidin jawab kütidighanliqini élan qilghanidi. Bir qanche kündin buyan xitay konsulxanisi aldigha yighilghan lagér qurbanliri yéqinliri we axbarat wasitilirining tirkishishi netijiside, xitay konsulxanisi resmiy bolmighan usulupta pa'aliyetchilerge xet bergen.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan lagér qurbanliri yéqinliridin jewlan shirmemet ependim neq meydandin melumat berdi.

Xitay konsulxanisi lagér qurbanliri yéqinlirigha tarqitip bergen xette, pa'aliyetchilerni konsulxana teripidin belgilep bergen "jinayi" qilmishlarni öz üstige élip, ijtima'iy taratqularda "jinayitini" qobul qilishqa mejburlighan. Xette yene lagér qurbanliri yéqinlirining "jinayi" qilmishini étirap qilip, ijtima'iy taratqularda gunahini tonughandila elchixana xadimlirining ular bilen a'ililiri heqqide körüshidighanliqi éytilghan.

Xette, pa'aliyetchilerdin bölgünchilerning bayriqi bilen “Sherqi türkistan” atalghusini ilitishni toxtitishni we bölgüchi shexsler bilen alaqisini pütünley keskenlikige a'it ijtima'iy taratqularda ochuq ashkara bayanat élan qilishni telep qilghan bolup, shertliri orundalghandin kiyin xitay da'irilirining körüshüshke qoshulidighanliqi yézilghan.

Xitay konsulxanining qanuniy mes'uliyet da'irisidin halqighan halda, qaysi sot mehkimisi yaki qanuniy organning testiqi bilen lagér qurbanliri yéqinlirigha "jinayet" békitkenliki we qaysi organning buyruqi bilen "jinayitini" étirap qilishqa mejburlighanliqi éniq emes. Tarqitip bérilgen xette, mezkur izahatning konsulxanigha a'it ikenlikige da'ir héchqandaq konkrét uchur tilgha ilinmighan bolup, xetke konsulxanigha a'it héchqandaq tamgha we imza qoyulmighan. Közetküchilerning qarishiche, xitay diplomatliri chongiyip kétish mumkinchiliki bolghan herqandaq jawabkarliqtin qichish üchün resmiy usulda izahat bérishtin uzaq turmaqchi we bu arqiliq kélip chiqqan paydisiz aqiwette xettin tiniwélish üchün özige mumkinchilik qaldurup qoymaqchi iken.

Xitay konsulxanisining lagér qurbanliri yéqinlirigha bergen xétige qarita pa'aliyetchilerdin doktor burhan séyt ependim ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Bular weten dawasi qiliwatqan Uyghurlarni tinchlandurush we awazini bésiqturush üchün mushundaq usullar bilen, yeni ‛awazinglarni yighsanglar, sherqi türkistan démisenglar, bayriqinglarni ishletmisenglar, xitay qarshi söz qilmisanglar siler bilen körüshimen‚ dewatidu. Bularning meqsiti wetinimizning awazi boluwatqan qérindashlarning awazini yoqitish. Bu ishni bizni aldash arqiliq bizni bésiqturmaqchi we wetenning awazini yoq qilmaqchi dep chüshenduq.”

Enqere haji bayram uniwérsitétining qanun proféssori ilyas do'an ependim xitay konsulining lagér qurbanlirigha chiqirip bergen xéti heqqide toxtilip mundaq dédi: “Xitay hökmitining pozitsiyesi döletning resmiy salahiyitige mas kelmigen. Uyghur pa'aliyetchilerge bölgünchilik jinayiti artilghan.

Xitay teripidin yolgha qoyuluwatqan we hazirghiche dawamlishiwatqan étnik qirghinchiliq mewjuttur. Uyghur pa'aliyetchilerning tinch shekilde ilip barghan pa'aliyetliri xitayning türkiyediki étibarini chüshürgen, pütün dunyadimu xitay étnik qirghinchi dölet süpitide tonuluwatidu. Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan étnik qirghinchiliq siyasetlirini dunyagha anglitish üchün tirishiwatqan pa'aliyetchilerni bölgünchilik bilen eyiblesh arqiliq mewjut weziyetni yoshurup qilishi mumkin emes. Türkiye sherqi türkistanda yüz bériwatqan qirghinchiliqni dunyagha anglitishta hör dunya bilen birlikte heriket qilishi we étnik qirghinchiliqni pash qilish we janlandurushta bashlamchiliq rolini oynishi kérek”.

Xitayning étnik qirghinchiliq we yighiwélish lagérliri siyasitidin kiyin muhajirettiki Uyghurlar parchilan'ghan a'ililiri we xitayning türmilirige solan'ghan a'ile ezaliri üchün awazini anglitishqa tiriship kelmekte. Xitay konsuli lagér qurbanliri yéqinlirining teleplirige we iltimaslirigha bügün'giche jawab bérish we tapshuruwélishtin özini qachurup kelgen bolup, bu qétim pozitsiyesini özgertishke mejbur bolghan. Xitay diplomatliri Uyghur pa'aliyetchilerning a'ililiri heqqide izahat bérish üchün lagér qurbanliri yéqinlirigha ochuq-ashkara shert qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet