Хитайдин қоғлап чиқирилған ютиюбир мәтейү тай (laowhy86) билән сөһбәт

Мухбиримиз нуриман
2021-03-15
Share
Хитайдин қоғлап чиқирилған ютиюбир мәтейү тай (laowhy86) билән сөһбәт Мәтейү тай өзиниң ютуб қанили laowhy86 да хитайда турған он нәччә йил җәрянида ишлигән һөҗҗәтлик филимлири билән тонулған.
Social Media

Мәтейү тай (Matthew Tye) яки тордашларға тонушлуқ болғинидәк C-Milk, өзиниң ютуб қанили laowhy86 да хитайда турған он нәччә йил җәрянида ишлигән "җәнубий хитайни бойсундуруш" вә униң давами "шималий хитайни бойсундуруш" қатарлиқ һөҗҗәтлик филимлири билән тонулған. Униң һәр бир видийоси торда нәччә милйон қетим көрүлгән.

2018-Йиллири униң ичкий моңғулийәдә ишлигән "шималий хитайни бойсундуруш" намлиқ һөҗҗәтлик филими laowhy86 намидики ютуб қанилида тарқитилғандин кейин, йәрлик һөкүмәтниң тәрәп-тәрәптин өзини издәватқанлиқи һәққидә учур тапшурувалған вә хоңкоң арқилиқ хитайдин қечип чиққан.

У бу йилниң бешида "хитайниң ‹қайта тәрбийәләш лагерлири' тоғрисидики һәқиқәт" намлиқ видийоси арқилиқ хитайниң "қайта тәрбийәләш лагерлири" намида милйонлиған уйғурларни лагерларға солиғанлиқи вә уларға йүргүзүватқан еғир бастуруш сиясити һәққидә мәхсус программа ишлигән. Көрүрмәнлиридин кәлгән инкасларға бинаән өткән һәптә йәнә "хитайниң қорқунчлуқ мәҗбурий иқрар қилдуруш характерлик ютуб қанили" намлиқ программиси арқилиқ хитайниң дуняға "уйғурлар хушал", "улар помпейо қатарлиқларниң өзиниң бәхтлик турмушиға арилишишини халимайду" дегәндәк намларда қиливатқан тәшвиқатлириниң арқа көрүнүшини наһайити инчикилик билән анализ қилған.

Биз бу һәқтә радийо аңлиғучилиримизға техиму тәпсилий мәлумат бериш үчүн мәтейү тай, йәни тордашларға тонушлуқ болған лав вай әпәнди билән сөһбәт өткүздуқ.

Мухбир: сиз алдинқи һәптилик программиңизда хитайниң мәхсус уйғурларни сөзлитиш арқилиқ ишлигән тәшвиқ видийолирини анализ қилипсиз, қандақ болуп бу темини таллап қалдиңиз?

Мәтейү: хитай компартийәси уйғурларниң өйлиригичә берип уларни америка һөкүмитиниң, майк помпейониң хата қилғанлиқи, уларниң яхши яшаватқанлиқи һәққидә сөзләткән вә буларни ютубқа қойған. Видийоға қарисила уларниң тәбий әмәс, бәлки мәҗбурий сөзлитилгәнлики чиқип туриду. Мән мушу мәҗбурлаш характерлик тәшвиқатни йорутуш үчүн бу программини ишлидим. Бу программида йәнә немишқа хитай һөкүмитиниң өзиниң "тоғра", ғәрбниң "хата" икәнликини испатлашқа бунчә күчәйдиғанлиқни чүшәндүрүшкә тириштим.

Мухбир: сиз бир нәччә ай бурун хитайниң милйонлиған уйғурларни солиған җаза лагерлири һәққидә наһайити тәпсилий бир программа ишләптикәнсиз, бу темиға немишқа қизиқип қалдиңиз, яки сиз бу җаза лагерлири һәққидики хәвәрләргә баштин диққәт қилип келиватқанмидиңиз?

Мәтейү: мән башта диққәт қилған болған болсамму, у һәқтә мәхсус программа ишлимигән. Чүнки мән уйғур райониға берип бақмиған. Әмма йеқиндин буян хитай һөкүмитиниң райондики бастурушиниң барғансери еғирлишиватқанлиқини һес қилдим. Башқа нормал кишиләргә қариғанда хитайни чүшинидиған бири болуш сүпитим билән күчүмниң йетишичә хитай компартийәсиниң бу җәряндики сиясәтлирини чүшәндүрүшкә тириштим. Тәкшүргәнсери уйғурлар дуч келиватқан вәзийәт һәққидә техиму көп мәлуматларға ериштим. Калламдики хитайниң контрол қилиш системиси һәққидики соалларға бирдин-бирдин җаваб тапқандәк болдум. Уларниң немишқа ашундақ қаттиқ контрол қиливатқанлиқи вә қандақ контрол қиливатқанлиқини чүшәндим. Арслан һидайәткә охшаш уйғур паалийәтчиләр билән сөһбәтлишиш вә башқа мәнбәләрдин тәкшүрүш арқилиқ уйғур районидин биваситә учур елиш наһайити қийинлиқини һес қилдим, шуниң билән бу тема мениң техиму қизиқишимни қозғиди.

Мухбир: қанилиңизда асасән хитайниң тәтүр тәшвиқатлириниң маһийитини ашкарилаш, уларниң дипломатик сиясити вә хитайда ишларниң қандақ шәкилдә болудиғанлиқи тоғрисида пирограммиларни шләйдикәнсз, сизниңчә, немишқа ғәрб дунясидики кишиләр хитайниң "юмшақ күчи" ниң тәсирини тонуп йетәлмиди?

Мәтейү: әслидә мениң қанилим пәқәт "мән яхши, хитай қизиқарлиқ бир йәр" дегән мәзмундики программа иди. Лекин хитай һөкүмитиниң һәқиқий йүзини көрүшкә башлиғандин кейин, виҗдани бар кишиләргә охшаш мениңму көз қаришим өзгиришкә башлиди. Хитай узақтин қариғанда наһайити сирлиқ, өзгичә билиниду. Чүшиниш қийиндәк тәсир бериду. Шуңа нурғун кишиләр хитайда немә ишларниң болуватқанлиқини чүшиниш үчүн рәсмий күч сәрп қилмайду. Йәнә бир сәвәб болса, хитайларниң бәзи ‹юмшақ күч' тәшвиқати һәқиқәтән қайил қиларлиқ. Мән уларниң ташқий дуняни қайил қилалишидики сәвәбни тепип чиқишқа тириштим, диққәт қилсам, нормал иҗтимаий таратқу васитилирини ишлитидиған ғәрбликләр бәзи тәшвиқатларни күлүп өткүзүвәтсиму, йәнила җиқлирини көридикән. "ялған йәрлири болсиму, һәммиси ялған әмәсту," дәп қарайдикән. Хитайда ахбарат қаналлири бирдәк компартийәниң "еғизи" дин хәвәр тарқитиду. Лекин ғәрбликләр буни чүшәнмәйду. Улар хитайни йирақтики сирлиқ, өзгичә дөләт дәп қариғачқа, "уларниң өзгичә сиясити бар," дәпла чүшинду. Улар хитайниң "юмшақ күч" иниң әсли мәқситини билмәйду, шуңа "һәй тохта, бу бир тәшвиқат" дейәлмәйду, хитайниң тәшвиқатини қандақ айришни билмәйду, мән мушу мәсилини һәл қилишқа тиришиватимән.

Мухбир: уйғурларниң нөвәттики әһвалини көздә тутқанда, сиз бир сирттин көзәткүчи болуш сүпитиңиз билән уларға немә қилишни тәвсийә қилисиз?

Мәтейү: растини ейтқанда, өзүм учратқан әһвалларға асасән "ирқий қирғинчилиқ", "бастуруш", "милйонлиған киши" дегән сөзләр һәқиқәтән қорқунчлуқ. Лекин инсанниң тәбиити бойичә ейтқанда, кишиниң шәхсий һекайиси бәкрәк тәсир қилиду. Шуңа бир яки икки кишиниң вә яки бир аилиниң тәпсилий әһвалини аңлатқанда кишиниң бәкрәк диққитини қозғайду. Мениң қанилимдиму чоң-чоң хәвәр темилирини әмәс, бәлки кишиләрниң бешиға кәлгән рәсмий һекайиләрдин йолға чиқип туруп, кишиләрниң көңлини вә пикирини утушқа тириштуқ. Шундақ болғанда, ғәрбтә яшаватқанлар һәргизму, "мән берип бақмиған, билмәйдиған йәрдики ишларкән" дейәлмәйду. Әлвәттә, бундақ шәхси учурлар билән тәминләйдиған хитайдин қечип чиққан уйғурлар наһайити аз. Чүнки хитай пүтүнләй контроллуқ астидики бир дөләт. Қисқиси, ейтқинимдәк кишиләрниң қоллишини қолға кәлтүрүш үчүн шәхсиниң һекайиси бәк муһим. "милйонлиған уйғур җаза лагерлирида" дегән хәвәр темисини оқуш әлвәттә кишини чөчүтиду, лекин бир шәхсниң һаятиға берип тақалмиғучә кишиләр бу темини наһайити асанла оқуп өтүп кетишиду.

Мухбир: ахирида аңлиғучилиримизға дәйдиған йәнә башқа сөзлириңиз барму?

Мәтейү: мән қиливатқан ишимниң хитай компартийәсиниң дуняға көрситиватқан тәсири һәққидә кишиләрниң диққитини тартишни үмид қилимән. Хитайниң йәр шари характерлик пилани бойичә улар йетәрлик иқтисад вә күчни қолиға алғандин кейин һәргизму хитайниң чеграси ичидә тохтап қалмайду. Улар алибурун хәлқаралиқ тәшкилатларға сиңип киришкә башлиди. Биз хитайларниң өзи билән охшаш болмиған, өзи билән баравәр дәп қаримиған уйғурларға қандақ муамилә қилғанлиқини көрдуқ. Хитай һөкүмити башқа һөкүмәтләргә охшаш сиясәтни "мәрдлик билән ойнайдиған" һөкүмәт әмәс. Компартийә тарихтин буян хәлқара қанун-низамларға әмәл қилған әмәс. Әгәр хитайда йетәрлик күч болуп дуня сәһнисигә чиқип қалса, немиләрниң йүз беридиғанлиқини хоңкоң вә уйғур мәсилисини синақ сүпитидә тәһлил қилип бақсақ болиду. Бу мениң дуняға болған агаһландурушум.

Мухбир: вақит чиқирип программимизға қатнишип бәргиниңизгә рәһмәт.

Мәтейү: сизгиму рәһмәт.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт