Analizchilar: ma shingrüyning loptiki chach buyumliri kesipliri baghchisini ziyaret qilishi irqiy qirghinchiliqni dawamlashturidighanliqidin bésharet

Muxbirimiz gülchéhre
2022-01-10
Share
Analizchilar: ma shingrüyning loptiki chach buyumliri kesipliri baghchisini ziyaret qilishi irqiy qirghinchiliqni dawamlashturidighanliqidin bésharet Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétarliqigha yötkep kélin'gen ma shingrüy lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisida mexsus ziyarette bolghan. 2022-Yili 7-yanwar, lop nahiyesi.
xjtc.gov.cn

2021-Yili dékabirning axiri, gu'angdungdin Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétarliqigha yötkep kélin'gen ma shingrüy, wezipige olturushi bilenla shi jinpingning “Shinjangni idare qilish siyasitini” dawamliq ijra qilidighanliq iradisini bildürgenidi. Analizchilarning qarishiche, ma shingrüyning xotendiki tekshürüp tetqiq qilish ziyaritide, mexsus lop nahiyesidiki chach buyumliri kesipler baghchisini ziyaret qilishi xelq'araliq metbu'atlarda éytiliwatqandek, ma shingrüyning wezipige qoyulushining xitayning Uyghur diyaridiki “Irqiy qirghinchiliq” siyasitide özgirish bolmaydighanliqidin yene bir qétim emeliy bésharet berdi.

Xitayning tengritagh torida élan qilin'ghan “Shinjang géziti” ning süretlik xewiridin ashkarilinishiche, ma shingrüy 7-yanwar xoten wilayitige tekshürüshke kelgen. U xoten nahiyesi, qariqash, lop qatarliq nahiyelerni arilap, gilem, yangaq qatarliq yerlik dangliq mehsulatlarni, en'eniwi qol-hünerwenchilik buyumlirini ishlep chiqiriwatqan, hazir asasen xitay shirketlirining qoligha ötken zawut, karxana, déhqanchiliq-charwichiliq tereqqiyat cheklik shirketlirini ayrim-ayrim közdin kechürgen. Bu jeryanda u Lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisida mexsus ziyarette bolghaniken. Xewerde ma shingrüyning mezkur sana'et baghchisidiki chach buyumliri örneklirining aldida bu chachlarni chüshendürüwatqan zawut xadimliri bilen birge turghan süriti élan qilin'ghan.

Lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisidiki ishlemchi.
Lop nahiyelik chach buyumliri kesipler baghchisidiki ishlemchi.

Lop nahiyesige jaylashqan bu chach buyumliri kesipliri baghchisi Lopta qurulghan “Xawlin chach qoshumche buyumliri cheklik shirkiti” jaylashqan sana'et baghchisi bolup, xawlin shirkitide, Uyghur mejburiy emgiki bilen ishlepchiqirilghan 800 ming dollar qimmitidiki jem'iy 13 tonna chachtin ishlen'gen buyumlar, amérika tamozhna we chégra bashqurup idarisi teripidin 2020-yili iyunda musadire qilin'ghan. Bu shirketning chach ishlepchiqirish we soda zenjiri, lagér we mejburiy emgekke baghlan'ghanliqi seweblik, uning buyumlirining amérikigha kirishi cheklen'genidi.

Hökümet menbeliridin xawlin shirkiti jaylashqan loptiki bu chach buyumliri kesipliri baghchisining 2017-yili yeni lagérlar qurulghan bir waqittin bashlap, lopta 400 mo da'irini igilep qurulghanliqi melum bolghanidi.

Xawlin shirkiti bolsa 2018-yili 1-ayda bir xitayning 8 milyon yüen meblighi bilen qurulup we loptiki bu chach buyumliri kesipler baghchisigha orunlashqanliqi ashkarilan'ghanidi. Loptiki bu chach buyumliri kesipliri baghchisigha 2018-yili jem'iy 24 shirket yerleshken, bularda yerliktin 4000 etrapida Uyghur ishlitiliwatqanliqi melum bolghanidi.

Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi yene, loptiki bu kesipler baghchisidiki shirketlerning asasliqi yerlik Uyghurlarni intayin erzan bahada, mejburiy ishlitip chach yighish, pishshiqlap ishlesh we chach qoshumche buyumlirini éksport qilish kespini asas qilidighanliqi, hemmisining insan chéchidin keyme chach, kirpik qatarliq qoshumche chach mehsulatlirini ishlepchiqirish we xitay ichidiki chach buyumliri shirketlirini xam eshya hem mal bilen teminlesh, éksport qilish bilen shughullinidighanliqini ashkarilighanidi.

Gerche ma shingrüy ziyaret qilghan loptiki bu chach buyumlar kesipler baghchisida chachtin yasalghan buyumlarning zadi qanchilik qismining Uyghur diyarida yasalghanliqi we uning kimlerdin, qandaq shekilde élin'ghan chachlarni xam eshya qilghanliqi éniq bolmisimu, lagér shahiti méhrigül tursun, bu chach buyumliri shirketlirining lagérdiki tutqunlarning chachlirini xam eshya qilidighanliqi we tutqunlarni mejburiy emgekke salidighanliqidin gumani yoqliqini tekitlep kelmekte.

Méhrigül tursundin bashqa yene, gülbahar jélil, zumret dawut, tursun'ay ziyawudun qatarliq 10 gha yéqin lagér shahitining radiyomizgha bergen guwahliqlirida birdek, özlirining shundaqla lagérdiki tutqunlarning chachlirining birdek mejburiy chüshürülidighanliqini yaki késiwélinidighanliqini ashkarilighanidi.

Amérika prézidénti jow baydén 2021-yili 23-dékabir küni “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi” ge imza qoyghandin kéyin, bu resmiy qanun'gha aylan'ghanidi.

Awam palata ezasi maykil mekkol bu qanun layihisini awazgha qoyush aldida “Töpilik” gézitige qilghan sözide: “Biz yéqinda xitaydin kelgen 13 tonna chachni musadire qilduq. Bu xildiki insanlarning chéchini késiwélip sétish qilmishi natsistlar dewridin buyan qayta körülüp baqmighan. Shunga xitay kompartiyesining Uyghurlargha qarshi bu jinayetlirini cheklesh üchün men bu qanun layihisini pütün küchüm bilen qollaymen” dégenidi.

Halbuki ma shingrüyning xoten ziyaritide yene chach buyumlirini ishlep chiqiridighan karxanilarning ishlepchiqirish birinchi liniyesige bérip, kesipler arqiliq shinjanggha yardem bérish türlirining makanlishishi, déhqanlarni téxnika-maharet boyiche terbiyeleshni, karxanilarni qollashta baj kechürüm qilish we yene xelq'araliq sodini algha sürüshni tekitlishi tenqidke uchrimaqta.

Xitayning Uyghur élidiki siyasetlirini tetqiq qilidighan mutexessislerdin jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shon robérts bu heqtiki köz qarashlirini ortaqliship mundaq dédi “Uyghur rayonigha xitay kompartiyesining yéngi sékrétari bolup kelgen ma shingrüyning bu ghelite ziyariti, xitayni Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish bilen eyibleshlerning xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasetlirini özgertishke türtke bolalmighanliqini, yeni uning siyasitining özgermeydighanliqini körsitip béridu. Epsuski amérkaning ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ nimu xitayning Uyghur rayonigha qaratqan siyasitining özgirishige biwasite tesir körsitidu depmu qarimaymen. Bu qanun bir yaxshi bashlinish, emma xitay özining mejburiy emgek bilen ishlen'gen mallirini oxshimighan döletlerge satalaydu. Shunga bu qanun peqet siyasetni özgertishke melum bésim élip kélishi mumkin. Emma Uyghur diyarigha qaratqan siyasetni özgertidighan yenila xitay hökümiti özi. Men bu qanunning barghanche xitay hökümitidiki siyaset belgiligüchilerge, Uyghurlargha qolliniwatqan siyasetning xitay döliti üchün paydisiz ikenlikini aydinglashturiwélishigha we uni özgertishige türtke bolushini ümid qilimen”.

Amérikadiki Uyghur közetküchilerdin ilshat hesen ependi bolsa, “Ma shingrüyning loptiki lagérdiki Uyghur we bashqilarning mejburiy chüshürülgen chachlirilirini xam eshya qilish, Uyghurlarni mejburiy ishlitish gumani bilen eyibliniwatqan shirketler orunlashqan bu chach buyumliri kesipler baghchisini ziyaret qilishi uning irqiy qirghinchiliqni dawam qilidighanliqining éniq béshariti” dep tenqid qildi.

U yene dunya jama'etchilikini Uyghur élide irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan bir peytte xitaydiki bu qebih zorawanliqqa shérik bolmasliqqa, xitayning mallirini sétiwalmasliqqa, ötküzülüshke bir ayche qalghan qishliq olimpikni pütünley bayqut qilip, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün keskin tedbir élishqa chaqiriq qildi.

Xoten wilayiti Uyghurlar nopusi eng zich we chong wilayet bolup, xitay bu jayni eng qattiq siyasetler bilen bashqurup kelmekte. Xoten wilayiti öz nöwitide yene meden bayliqliri mol wilayetlerdin biri bolushigha qarimay, xoten xelqi hazirghiche namratliq qalpiqidin qutulalmay kelmekte. Ma shingrüy yene xoten ziyaritide Uyghurlargha qarita “Jungxu'a milliti” ortaq idiyesini téximu kücheytishni telep qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet