Ma shingruyning xizmet doklati we sözide xitayning zulum siyasitini “Qanun” yépinchisi bilen dawamlashturidighanliqi körsitilgen

Muxbirimiz jewlan
2022-05-17
Share
mehelle-charlash-saqchi-herbiy.jpg Mehelle charlap yürgen qoralliq alahide qisim. 2013-Yili awghust, ürümchi.
AFP

Xitay kompartiyesi Uyghur aptonom rayonluq 10-nöwetlik komitéti 3-omumiy yighini 5-ayning 14-künidin 15-künigiche ürümchide échilghan؛ Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékritari ma shingruy xizmet doklati bergen we buningdin kéyin élip baridighan xizmetlerni orunlashturghan.

Xitayche “Shinjang géziti” de bérilgen xewerge qarighanda, bu yighinda “Xitay kompartiyesi Uyghur aptonom rayonluq 10-nöwetlik komitéti 3-omumiy yighinining shi jinpingning qanun idiyesini estayidil öginip izchillashturup, partiyening yéngi dewrde shinjangni idare qilish istratégiyesini toluq we toghra ijra qilip, shinjangning muqimliqi we uzun muddetlik eminlikini tiriship ilgiri sürüsh qarari” maqullan'ghan.

Yighinda 13 türlük “Muhim xizmet” orunlashturulghan bolup, bular asasen “Shi jinpingning qanun-nizam idiyesini yaxshi öginip izchillashturup, shinjangni qanun bilen idare qilishni omumiyyüzlük ilgiri sürüp, shinjangdiki xizmetlerning qanun boyiche ijra qilinishigha kapaletlik qilish؛ sotsiyalizmliq qanun bayriqini igiz kötürüp, térrorluqqa qarshi turup muqimliqni saqlashni qanunlashturush we da'imlashturushni kücheytip, jem'iyetning dawamliq muqimliqi we uzun muddetlik eminlikini qoghdash؛ qanun wasitiliridin paydilinip tashqiy küchler bilen küresh qilish iqtidarini östürüsh, ‛shinjang sadasi‚ ni her xil qanallar arqiliq yangritip, kélidighanlarni teklip qilish, kétidighanlar bilen chongqur pikir almashturush arqiliq xelq'ara jem'iyetning shinjanggha bolghan tonushini östürüsh؛ partiyening milletler siyasitini omumiyyüzlük izchillashturup, jungxu'a milletliri ortaq gewdisi éngini her jehettin mustehkemlep, milletler ittipaqliqini kücheytish؛ partiyening din xizmiti siyasitide ching turup, islam dinini xitaychilashturushni ilgiri sürüp, din bilen sotsiyalistik jem'iyetni öz'ara maslashturushqa yétekchilik qilish؛ idi'ologiye xizmitidiki rehberlik hoquqini ching tutup turush؛ yéngi dewrdiki bingtu'enning burchi we wezipisige diqqetni merkezleshtürüp, bingtu'enning jenubqa kéngiyishini ilgiri sürüp, bingtu'en islahatini chongqurlashturup, bingtu'en bilen yerlikning birliship tereqqiy qilishini algha sürüsh” qatarliq mezmunlarni öz ichige alidiken.

“Shinjang géziti” 15-may küni bu yighin heqqide bash maqale élan qilip, shi jinpingning “Shinjangni qanun bilen idare qilish” idiyesining muhimliqini tekitligen. Bu yighinda otturigha qoyulghan wezipiler ichide eng asasliqi we eng muhimi yenila “Shinjangni qanun bilen bashqurushni kücheytish, mesililerni bir terep qilghanda qanun wasitiliridin paydilinish” bolup, buni shinjangdiki barliq xizmetlergiche izchilashturush, térrorluqqa qarshi turup muqimliqni qoghdashni da'imlashturush telep qilin'ghan.

Téng biyaw ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Xitay kompartiyesi hazir shinjangda térrorluq hakimiyiti yürgüzüp, irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qildi. Mushundaq ehwalda uning döletni qanun bilen idare qilish, shinjangni qanun bilen bashqurush dégenliri tolimu külkilik. Xitay hökümiti shinjangni hergiz qanun bilen bashqurmaydu, belki qanunsiz herikiti, kishilik hoquqqa qarshi rezil wasitiliri bilen térrorluq yürgüzidu. Qanun dégini xitayning öz yüzige chapliwalghan markisi؛ emeliyette, xitayning qiliwatqanliri qanun'gha pütünley xilap”.

“Döletni qanun bilen idare qilish kérek” dep dawrang sélip kelgen xitay hökümiti kompartiyening menpe'etini hemmidin üstün qoyidighan, qanunni eng éghir depsende qiliwatqan hakimiyet bolup, Uyghur rayonida yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq jinayiti buning eng tipik misali iken. 16-May küni “Zimistan” torida élan qilin'ghan “Shinjang: xitayning qanuni barghanséri uning hakimmutleq qanunsizliqigha orun boshatti” namliq maqalide bildürülüshiche, londondiki kishilik hoquq adwokatliri qurghan “Kishilik hoquq emeliyiti” orgini 2017-yildin 2019-yilghiche qanunsiz tutqun qilin'ghan Uyghurlarning shiddet bilen köpeygenlikini élan qilghan؛ bu jeryanda xitay hökümiti xalighan bir Uyghurgha “Térrorchi, bölgünchi, radikal dinchi” qalpiqini kiydürse, qanun, sot, adwokat dégenler tamamen kéreksiz nersilerge aylan'ghan. Xitayning atalmish qanuni boyiche bolghanda, tutqun qilin'ghanlar sotning hökmi chiqqiche 20 kündin artuq tutup turulmasliqi kérek, emma tutqun qilin'ghan Uyghurlar qamaqta 2 yil yaki uningdin artuq chidighusiz qiynashlargha, xorlashlargha uchrighan, nechchisi ölüp, nechchisining ichki ezaliri oghrilan'ghan.

Radiyomizning yéqinda bergen xewiride, qeshqer konasheher nahiyeside her 25 Uyghurdin birining qamaqqa höküm qilin'ghanliqi, mezkur nahiyening dunyadiki türmige qamilish nisbiti eng yuqiri nahiye dep körsitilgenliki melum. Közetküchilerning éytishiche, bu peqet tutqun qilin'ghanlarning tizimliki bolup, lagérgha qamalghan, emma téxi höküm qilinmighanlarni ‍öz ichige almaydiken. “Qariqash höjjetliri” din kéyin ashkarilan'ghan bu höjjetmu xitayning özining atalmish qanunini qandaq qilip zorawanliq wasitisigha we jinayet qoraligha aylandurghanliqini körsitip béridiken.

Téng biyaw ependi mundaq dédi: “Xitay kompartiyesi bezide yerlik qanun-nizamlarni tüzüp, özining siyasiy meqsiti üchün xizmet qilduridu. Mesilen, atalmish qayta terbiyelesh lagéri dégenliriningmu bezi qanun-nizamliri bar, shunga qarimaqqa uningmu qanuniy asasi bardek körünidu, emeliyette bundaq qanunlar saxta qanun yaki qanun'gha qarshi qanundur؛ yeni qarimaqqa qanundek körünidu, emma u asasi qanun prinsipliri, xelq'ara kishilik hoquq qanunliri we qanun-nizam rohigha xilaptur”.

Amérikadiki kor analtik tetqiqat merkizining qurghuchisi andérs korr bu heqte radiyomizgha yollighan xétide, xitayning qanun nami astida qanunsizliqni dawamlashturidighanliqini, shunga uninggha éghir jaza bérish kéreklikini bildürüp mundaq dédi: “Xitay kompartiyesining qanunsiz qilmi shliri, jümlidin shinjangdiki Uyghur we bashqa türkiy xelq musulmanlirigha yürgüzüwatqan jinayetliri yéngiliq emes, chünki bu nechche yildin béri hemmige tonushluq bolup ketti. Hazir qilidighan ish xitayning bu qanunsizliqlirini yéngidin tekshürüp ispatlash emes. Belki birleshken döletler teshkilati, yawropa ittipaqi, amérika we uning ittipaqdashliri birlikte tedbir qollinip, siyaset we pilan tüzüp bu mesilini hel qilishi kérek. Yeni peqet shinjang rayoni we ayrim shexslerge jaza yürgüzüpla boldi qilmay, pütkül xitaygha iqtisadiy imbargo we éghir tamazhna béji qoyushi, xitay kompartiyesi irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan weziyette Uyghurlarni qandaq qoghdash we ulargha qandaq mes'ul bolushni oylishishi kérek”.

Bu yighinda nöwette qilishqa tégishlik muhim xizmetler qatarida “Sirtqi küchlerning teshwiqatigha qarshi küresh qilish”, buning üchün her xil usul, shekil we wasitiler bilen “Shinjang hékayiliri” ni sözlesh, teshwiqat sépide xitaygha terepdar toplash, xitaygha wakaliten sözleydighanlarni teklip qilish, xitayning xelq'ara obrazini qoghdash qatarliqlar alahide tekitlen'gen.

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi xitayning 2014-yildin buyan dölet taratqulirini seperwer qilip, Uyghur rayonigha a'it saxta teshwiqatlirini kücheytip kelgen bolsimu, xelq'ara taratqularning küchi we nopuzi aldida meghlub bolghanliqini, buningdin kéyinmu meghlub bolidighanliqini bildürdi.

Bu yighinda yene idi'ologiye saheside xitay kompartiyesining mutleq nopuzini qoghdash, shinjangdiki islam dinini xitaychilashturush, bingtu'enning jenubqa kéngiyishini ilgiri sürüp, bingtu'en bilen yerlikning qoshulushini tézlitish qatarliqlarmu muhim wezipe dep körsitilgen.

Ilshat hesen bingtu'enning xitayning ishghaliyet we milliy assimilatsiye qorali ikenlikini otturigha qoydi. U yene bingtu'enning Uyghurlarning yérini igilep, nopusini azlitipla qalmay, ularning milliy éngi, étiqadi we medeniyitige éghir zerbe bérishi mumkinlikini, buninggha qet'iy taqabil turush kéreklikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet