Dunyadiki eng chong bext del ana tilda sözleshtur

Muxbirimiz gülchéhre
2015.02.23
abduweli-tursun-305.jpg Uzun yilliq edebiyat oqutquchisi abduweli tursun ependi “Uyghur milliy ma'aripi we Uyghurlarning kelgüsi” témisida doklat berdi. 2011-Yili 18-iyun.
RFA/Erkin Tarim

Birleshken döletler teshkilati ma'arip-pen-medeniyet tarmiqi 1999-yili qararname maqullap, resmiy halda hud éyining 21-künini “Xelq'araliq ana til küni” qilip békitken. Bu arqiliq ana til ishlitishni teshebbus qilish, tillarning mukemmelliki we serxilliqini saqlap qélish asasiy mezmun qilin'ghan. Uyghurlarningmu ana tili bar bolghan barliq xelqler qatarida “Ana til kün” ni alahide ehmiyet bérilidighan bir qut künige aylanduruwatqanliqidin, Uyghurlarning ana tiligha bolghan mes'uliyet tuyghusining jiddiylikini tonup yételeymiz.

“Ana tilni söyüsh sho'ar bilen emes, belki emeliy jawab hem heriket bilen ipadilinidu” meyli mektepte ana til sawatini chiqiridighanlar bolsun, meyli a'ilide balilirining sawatini chiqiridighanlar bolsun we yaki özlükidin öginiwatqanlar üchün bolsun, özlirining ana til öginish we ögitish tejribilirini hem hés qilghanlirini bashqilar bilen ortaqlashqanda, bu jehette qiyniliwatqan dostlargha yardem béripla qalmay, ana til üchün heqiqiy ishtin birni qilghan bolimiz dep ishinimiz. Shu wejidin, bügünki ana til heqqidiki söhbitimizge ürümchi 14-ottura mektepning tejribilik sabiq til-edebiyat oqutquchisi, gérmaniyege köchüp kelgendin kéyinmu dawamliq Uyghur perzentlirining ana til terbiyisige küch qétiwatqan ziyaliylardin abduweli tursun ependini teklip qilduq.

Ana tilining qedrini, uning muhimliqini shu tilni yoqatqanlar yaki ana tili tehditke uchrighanlar shunche jiddiy hés qilsa, qedrini bekrek tonup yetse kérek, Uyghur tili xitay hökümitining Uyghurlargha istratégiyilik élip bériwatqan medeniyet jehettin yoqitish siyaset süyiqestliride bügün'ge qeder, yoqilip ketmey saqlinip keldi, elwette uzaq tarixtin buyan talay ot yürek Uyghur ezimetlirining qanliq küresh bedelliri Uyghur tilining bügünini barliqqa keltürgen.
Bügünki künde shundaq, til kishilerning alaqe qorali, shundaqla bir milletning mewjutluqining belgisi. ‍Uni qedirlesh we uni ewladlirigha miras qaldurush, perzent terbiyiside ana til terbiyisige ehmiyet bérish ata-ana, oqutquchi-ustaz jümlidin jem'iyettiki her bir insanning mes'uliyiti we mejburiyiti.

Tejribilik oqutquchi abduweli ependi balilarning ana til iqtidarining yuqiri yaki töwen bolushi ularning eqliy qabiliyitining yétilishide asasliq muhim rol oynaydighanliqini eskertip mundaq dédi : “Balilargha til terbiyisi bérishte, aldi bilen ana tilni pishshiq öginishtin bashlap, andin ikkinchi bir tilni öginishni tewsiye qilish kérek. Chünki, ana til her qandaq ana til muhitida tughulup ösken bir bala üchün eng awwal uchrishidighan, öginidighan we igileydighan til. Adem aldi bilen ana tilida tepekkur qilidighanliqi üchün ana tili asas qilinidighan terbiye shekli balilarning eqliy qabiliyitini oyghitishqa, ularning tepekkur we til iqtidarini tereqqiy qildurushqa paydiliq ikenliki delillen'gen ispattur. Biz oqutush ishlirida xitay hökümitining qosh tilliq ma'arip siyasiti bilen xitay tilida sözlesh, tepekkur qilishqa mejburliniwatqan balilarning tepekkur qilishining tosqunluqqa uchraydighanliqini, hetta eqli, jismaniy, rohiy jehetlerde üsüp yétilishige qandaq yaman tesirlerni élip kéliwatqanliqini öz küzimiz bilen körduq. Öz emeliyitimiz bilen uchrashtuq, hés qilduq. Hazir xitay hökümiti Uyghur perzentlirini mektepke kirishtin burun ikki yil muntizim xitay tilida terbiyileshni 100% ge yetküzüshke küch we tedbir qollanmaqta. Balilar adette mektepke kirishtin burun, etrapidiki ana til-medeniyet muhitida dunyani bilish asasida shekillen'gen uqum we qimmet sistémisini wujudigha mujessemleydu. Eger bu chaghda balilarni ana tilni ishlitishtin chekligende balilarning dunyani bilish iqtidari cheklimilerge uchraydu shundaqla öz milliti medeniyitini chüshinishimu biwasite tosqunluqqa uchraydu. Ana tilni bilmeslik yaki untush aqiwette özining qaysi millet, qaysi medeniyet topigha tewelikini, qandaq örp-adetlerge ‍ige ikenlikini dep bérelmeydighan, yeni özining kélip chiqishini bilmeydighan halgha chüshürüp qoyidu. Eger mushundaq dawamlashqanda, ana tilning yoqap kétishinimu mumkin emes dep qarighili bolmaydu, shunga bashqa tillargha herqanche pishshiq bolup ketken teqdirdimu, yenila öz tilimizni ‍untumasliqimiz, uni herqandaq sahede ‍omumlashturup küchimizning yétishiche qoghdap qélishimiz kérek.”

Ana til dersining yéqinqi 10 yilda qoshumche bir pen qatarigha chüshüp qélishi ottura, bashlan'ghuch ma'arip hemde deslepki ma'arip basquchlirida roshen gewdilinidu.

Til-insanlarning eng muhim alaqilishish qorali. Til-edebiyat dersi oqughuchilargha til qoralidin ünümlük, ilmiy paydilinishning qa'ide-qanuniyetlirini we prinsiplirini ögitip, ularning anglash, sözlesh, oqush, yéziqchiliq we tepekkur qilish qabiliyitini östürüshte intayin muhim rol oynaydu. Abduweli ependi til-edebiyat dersi oqutquchilirining til sen'itidin qandaq paydilan'ghanda azghine bolghan öz ana tili bilen uchrishish pursitide oqughuchilargha dersxanida qéliplashqan dersliklerdinmu bashqa bilimlerge érishtüreleydighanliqi heqqide toxtaldi: “Qosh tilliq ma'arip otturigha chiqqandin kéyin, mexsus ana til oqutushi bilen shughullinidighan oqutquchilarmu dersxana oqutushida qéliplashqan dersliklerge mejburiy baghlandi, cheklimilerge uchridi we uchrimaqta. Tillarning chong-kichik bolushidin qet'iynezer bir milletning tili uning eqil-parasiti, medeniyet-sen'iti, örp-adetliri, sergüzeshtliri bilen yughurulghan. Til yéziq arqiliq xatirilinidu. Shundaq bolghini üchün, tilning ishlitilish da'irisining tariyishigha egiship bizning Uyghur tilidiki neshriyatchiliqimizmu éghir chékinishke duch keldi. Shunga tilni qoghdash birla xil shekil yaki usulgha emes, belki küp saheler boyiche ortaq küch chiqirip,xuddi tebi'et ékologiyesini qoghdighan'gha oxshash zor küch bilen qoghdashqa mohtaj. Oqughuchilarghimu peqet ana til dersdila emes, öz ‏-ara alaqide, meyli a'ilide bolsun we yaki medeniyet taratqu saheliride, intérnét boshluqi shundaqla adette ana tilni qollinish, Uyghurche kitab, zhurnallarni körüshni adetke aylandurushni izchil tekitlesh lazim, shu arqiliq ana tilimizni izchil qollinishchanliqqa ige qilishimiz, béyitishimiz, rolini heqiqiy jari qildurushimiz lazim.”

Ma'aripchilar bolsun, tilshunaslar bolsun, ana tilni pishshiq öginish hem shu asasta ikkinchi tilni öginishning ünümining téximu yaxshi bolidighanliqini ispatliq yekünligen. Hazir tetqiqatchilar “Til pikir qilish qorali bolghanliqtin, ana til asasi puxta bolghandila éniq we küchlük pikir qilghili, ikkinchi tilni asanraq ögen'gili bolidu. Shunga, ikkinchi tilni obdan öginish üchün, aldi bilen, ana tilni yaxshi öginish lazim” dep qarimaqta.

Nöwette Uyghur jem'iyitide bolupmu Uyghur tor dunyasida Uyghur tilining roligha bolghan tonush, köngül bolush yéngi bir basquchqa qarap qedem qoydi. Uyghurlarning bu sahediki tirishchanliqliri dawamlashmaqta.

Muhajirettiki Uyghurlarmu zaman we makan cheklimisi yaratqan riqabetlerge qarshi, öz küchige tayinip ana til siniplirini échip chet'el tilliri ana tili bolup qéliwatqan balilarning ana til sawatini chiqirishqa tirishchanliq körsitiwatqan bolsimu, yenila nurghun cheklime we qiyinchiliqlar mewjut. Shunga bu xil kurslarning ünümimu oxshash emes. Yenila Uyghur tilini öginish balilarning sawatini chiqirish bilenla chekliniwatqanliqi üchün, ata-anilarmu perzentlirining kimlik terbiyiside ganggirap qiliwatqan bolushi mumkin, abduweli ependining hijrettiki Uyghurlarning ana til terbiyisining ünümini qandaq qilip yuqiri kötürüsh heqqidiki teklip, pikirlirige qiziqsingiz, kéyinki anglitishimizdin söhbitimizning dawamigha diqqet qiling.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.