Uyghurlarning "Ana tilni qoghdash küreshliri" we riqabet

Muxbirimiz gülchéhre
2016-06-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Xoten qosh til mektipidiki oqughuchilar. 2006-Yili 13-öktebir.
Xoten qosh til mektipidiki oqughuchilar. 2006-Yili 13-öktebir.
AFP

Xitay hökümitining qosh til ma'aripi siyasiti salmiqini barghanche östürüshi, eksiche Uyghurlarning ana tilini qoghdash mes'uliyet éngini yükseldürüwatqanliqi melum. Uyghurlar öz rayonida her yili 21-féwral xelq'ara ana til künige ehmiyet bérish omumiy keypiyati yaratqanliqi buning bir ipadisi bolsa, dunya Uyghur qurultiyining chaqiriqi bilen bulturdin bashlap her yili 15-iyun küni "Uyghur tili bayrimi" küni qilip békitilishi buning yene bir inkasi, hijrettiki Uyghur jama'iti bu yil mana Uyghurlarning özlirige xas xelq'araliq ana til bayrimining ikkinchi nöwetlikini kütüwélish aldida turidu. Buning harpisida amérika Uyghur birleshmisi qarmiqidiki Uyghur kishilik hoquq programmisi "Xitayning sherqiy türkistandiki assimilyatsiye siyasiti-qosh til ma'aripi" mawzuluq yéngi doklatini bu nöwetlik xelq'ara Uyghur tili bayrimigha teqdim etti.

Dunya Uyghur qurultiyi 2015-yili 5-ayning 22-küni bayanat élan qilip, Uyghur tilining xitay hökümitining assimilyatsiye siyasitining tehditige uchrawatqanliqini körsitip, xitay hökümitining Uyghur millitini özining ana tilidin, milliy alahidilikliridin, milliy iradisidin ayrip assimilyatsiye qilish meqsitide atalmish "Qosh tilliq ma'arip" siyasitini jiddiy yosunda tézleshtürüp élip bériwatqanliqini otturigha qoyghan we mundaq bir weziyette öz tilini qoghdash, uninggha ige chiqishning Uyghur xelqi üchün muhim bir mesile ikenliki, buning üchün her qaysi döletlerde 6-ayning 15-küni her türlük xatirilesh pa'aliyetlirini élip bérishqa chaqiriq qilghan idi.

Bu bir yil jeryanida hijrettiki Uyghurlarning "Ana til" bayrimini emeliy herikiti, ehmiyetlik pa'aliyetler arqiliq ötküzüshi her türlük yosunda toxtimay dawam qildi.

Bu yil 15‏-iyun küni chet'ellerdiki Uyghur jama'iti Uyghur ana til künini kütüwaldi. Yillardin buyan Uyghur ana tilini qoghdash we uni tereqqiy qildurushqa tégishlik töhpe qoshush toghrisida teklip, pikirler Uyghur ziyaliylar arisida yuqiri dolqunini saqlap kelmekte.Mesilen bu yil 21-féwral yekshenbe küni dunya ana til küni munasiwiti bilen istanbulda 6-nöwetlik "Uyghur ana til we Uyghur magistir, doktor oqughuchilar ilmiy muhakime yighini" échildi.

Yighinda Uyghur til tetqiqatchi abduweli ayup ependi, "Muhajiret we ana til ‏-Uyghur ana tilining muhimliqi, qoghdash tedbirliri we mesililiri" dégen témida söz qilip, muhajirette yashawatqan Uyghurlar üchün ana tilning qanchilik muhim ikenliki toghrisida toxtaldi.

Her jayda her sahe kishilirining Uyghur tilini qoghdash yolida bu bir yildin buyanqi tirishchanliqlirining yene bir teripi riqabet. Uyghur aptonom rayoni ma'aripigha da'ir xewerlerdin melumki, xitay da'iriliri Uyghur rayonida qosh til ma'aripini kücheytish heqqide yenimu jiddiy tedbirlerni almaqta.

14‏‏-Iyun küni amérikidiki Uyghur kishilik hoquq programma guruppisi Uyghur ana tili bayrimi munasiwiti bilen bayanat élan qilip xitayning Uyghurlargha qaratqan qong tilliq siyasitining barghanséri küchiyiwatqanliqi we kéngiyiwatqanliqi pakitlar bilen otturigha qoydi. Doklatqa asaslan'ghanda xitay hökümitining qosh tilliq ma'aripning asasini puxtilash üchün yene bir heriket pilanini ishqa ashuruwatqanliqi melum.

Xitay axbarat wasitilirining xewer qilishiche Uyghur aptonom rayonining jenubidiki wilayet, oblastlarda "Qosh til" ma'aripining omumlishishi 2015‏-yilning axirlirida 66% ge yetken. Shinxu'a agéntliqining xewer qilishiche, hazir Uyghur rayonining jenubidiki "Qosh tilliq" yesli, bashlan'ghuch-ottura mekteplerde oquydighan yerlik millet oqughuchilirining sani az kem bir milyon 270 minggha yétip barghan. Bolupmu da'irilerning ana tili toluq yétilmigen balilargha qosh til ma'aripini mejburiy yolgha qoyushi Uyghurlarda omumyüzlük endishe qozghighan bir mesile idi, emma da'iriler qosh til ma'aripida yesli ma'aripigha qarita küch we mebleghni yenimu ashurmaqta. Aldinqi hepte "Tengritagh tori" ning ashkarilishiche, Uyghur aptonom rayoni we xitay merkizi hökümiti bu yil rayondiki balilar baghchilirining 2 yilliq qosh til teyyarliq ma'aripigha 949 milyon som pul ajratqan.

Xewerde, bu yil 549 ming 600 neper yerlik millet ösmürning balilar baghchilirining qol tilliq teyyarliq sinipida oquydighanliqini bildürgen. 2015‏-Yili Uyghur aptonom rayoni miqyasida baghche ma'arip yéshidiki yerlik millet ösmürlirining omumiy sani 662 ming bolup, 520 mingdin artuq ösmür qosh til ma'arip terbiyisi alghan. Bu, baghche ma'aripi yéshidiki ösmürlerning 67.78 Pirsentini teshkil qilghan.

Xitay hökümitining Uyghur rayonida yolgha qoyghan "Qosh til" ma'aripi Uyghur mekteplirining qisqartilip, rayonida xitay tilidin ibaret bir tilliq ma'arip sistémisining omumlishishigha yol achqanliqidek emeliyet hetta xelq'araliq axbarat we közetküchilerdimu belgilik inkas qozghighan mesilige aylandi.

Italiyede neshr qilinidighan "Yawropadiki ishlar" zhurnilining 26-may sanida luka markézini imzasida élan qilin'ghan maqalide xitayning Uyghurlar diyarida "Qosh til oqutushi" programmisi arqiliq Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki milliy ziddiyetlerni peskoygha chüshürmekchi bolghanliqi muhakime qilindi. Maqalide aptor rayondiki qarshiliq we ziddiyetlerni hel qilish üchün hazir xitay hökümitining yerlik Uyghurlargha xitay tili ögitish asasiy meqset qilin'ghan "Qosh til ma'aripi" ni yolgha qoyuwatqanliqini bayan qilghan.

Shinxu'a tori we xelq tori qatarliqlarning 20-may échilghan 2016-yili jem'iyettin ottura, bashlan'ghuch mektep (alahide ma'arip mektipini öz ichige alidu) we balilar baghchisi oqutquchilirini ashkara teklip qilish axbarat élan qilish yighinidin igilep xewer tarqitishiche, bu yil Uyghur aptonom rayoni 11 ming 853 oqutquchi teklip qilidighan bolup, oqush yéshigha toshmighanlar qosh til alahide ish orni oqutquchiliri 3551, bashlan'ghuch mektep qosh til alahide ish orni oqutquchiliri 3647, toluqsiz ottura mektep qosh til alahide ish orni oqutquchiliri 942, adettiki toluq ottura mektep oqutquchiliri 3635, alahide ma'arip oqutquchiliri 78 neper iken.

Munasiwetlik xewerlerge qarighanda yene 2010-yilidin 2015-yilghiche, aptonom rayonida ottura-bashlan'ghuch mektep we balilar baghchisi oqutquchiliridin 72 ming 600 i teklip qilin'ghan. Uyghurche "Shinjang géziti" ning 1-mayda xewer qilishiche, 28-aprél aptonom rayonning "Qosh til" ma'aripining süpitini östürüsh xizmiti yighini ürümchide échilghan. Yighinda "13-Besh yil" mezgilide xitay hökümiti we aptonom rayon da'iriliri bir qatar höjjet we tedbirler arqiliq "Qosh til" ma'aripini yenimu ilgiri süridighanliq iradisini éniq ipadiligen.

Bolupmu, qosh til mektepliride barliq dersler xitayche oqutulup, Uyghur ana til ma'aripi heptide peqet bir nechche sa'etlik atalmish "Ana til" dersi we "Uyghur til edebiyati" dersi bilen cheklen'genning üstige, bu derslikler kitablirighimu özgertish kirgüzülüp, eslidiki Uyghur klassik edebiyati nemuniliri we tarixiy shexsler ornigha asasen xitaylarning klassik, tarixiy nemuniliri almashturulghan.

Biz qosh til ma'aripining emeliy ünümi we balilarning öz milliy medeniyet nemunilirini bilish ehwali heqqide, Uyghur aptonom rayonining bezi jaylirigha qaratqan ziyaretlirimizde 12 yashliq Uyghur balisi özini qeshqerdiki qosh til bashlan'ghuch mektipining 5 ‏-yilliq üchte yaxshi oqughuchisi dep tonushturghan bolsimu, Uyghur klassik edebiyati we Uyghur tarixidiki birmu shexsni bilmeydighanliqi, hazirghiche Uyghurche bir parche kitab oqup baqmighanliqi melum bolghan idi.

Aptonom rayonluq ma'arip nazaritining 2015-yil axiri élan qilghan, statistikiliq sanliq melumatida bultur yil axirighiche aptonom rayondiki oqush yéshigha toshmighanlar we ottura, bashlan'ghuch mektep (kespiy toluq ottura mekteplerni öz ichige alidu) lerdiki "Qosh til" (xenzuche oquwatqan milliylarni öz ichige alidu) siniplirida oquwatqan oqughuchilar 2 milyon 830 minggha yétip, aldinqi yildikidin 9.98% Ashqan.

Chet'ellerdiki Uyghur közetküchilirining qarishiche, Uyghur tiligha eslide, xitay hökümiti teripidin Uyghur aptonom rayonining hökümet, ma'arip we bashqa hemme ishlirida ishlitish salahiyiti bérilgen idi. Emma, mezkur salahiyet hazir buzup tashlanmaqta. Uyghurlar Uyghur élidiki, bolupmu jenubiy Uyghur rayonidiki nopusning mutleq köp qismini igiligen bolushigha qarimay, hökümet ish orunlirining köp qismi xitaylar teripidin igilinip, Uyghurlargha xitay tili bilish sherti qoyulmaqta iken.

Resmiy türde Uyghur milliy ma'aripini rawajlandurushqa amalsiz qalghan Uyghurlar bügünki éléktronluq uchur dewride Uyghurlar qollinidighan ijtima'iy alaqe uchur wasitiliri tor betlerde, Uyghur tilining qollinishchanliqini ashurush, héch bolmighanda ijtima'iy alaqiside a'iliside Uyghur tilini qollinish we öginish, imkaniyet bar jaylarda Uyghur jama'iti ichide Uyghur ana tili mekteplirini qurush arqiliq ana tilini qoghdash mes'uliyitini ada qilishqa tirishmaqta. Uyghur jama'iti ‏ 15‏-iyun "Uyghur ana tili bayrimi" Uyghur tilida sözleydighanlarning, Uyghur teshkilatlirining we yaki Uyghurlarningla bayrimi bolup qalmastin, belki Uyghur tilini söygüchi, medeniyetni, insanni söygüchi her bir kishining bayrimi dep teshebbus qilmaqta.

Toluq bet