Малайсияда уйғурларни қоллаш аммиви һәрикити күчәймәктикән

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-07-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Малайсия һөкүмәтсиз тәшкилатларниң уюштурған уйғурларни қоллаш паалийитидин көрүнүш. 2019-Йили 23-июл, малайсия.
Малайсия һөкүмәтсиз тәшкилатларниң уюштурған уйғурларни қоллаш паалийитидин көрүнүш. 2019-Йили 23-июл, малайсия.
RFA

Хитайниң уйғур диярида лагерларни қуруп уйғурларни асас қилған милйонларчә йәрлик мусулман хәлқләрни солап, инсанийәткә қарши җинайәт елип бериватқанлиқи дуняға ашкара болғандин кейин малайсия уйғурларға һәссидарлиқ билдүргән дөләтләрниң бири һесаблиниду. Малайсия һөкүмитиниң өткән йили малайсияда тутуп турулуватқан 11 нәпәр уйғурни хитайға қайтурмаслиқ қарарини алғанлиқи вә бу уйғурларни түркийәгә өткүзүп бериши, ундин башқа йәнә малайсия парламент әзаси вә болғуси баш министир әнвәр ибраһимниң хитай һөкүмитини уйғурларниң һәқ-һоқуқлириға һөрмәт қилишқа чақириши, уйғур елидики лагер мәсилисиниң хитайниң ички иши әмәсликини тәкитлиши буниң мисалидур.

Дуня уйғур қурултийи, америка уйғур бирләшмиси, түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики қатарлиқ тәшкилатлар малайсияға бир қанчә қетим вәкил әвәтип, уйғур мәсилисини тонуштурған иди. Ундин башқа бир қисим диний затлар вә зиялийлар һәмдә мустәқил уйғур паалийәтчилириму малайсияда өткүзүлгән уйғурлар һәққидики йиғин вә паалийәтләргә қатнишип, малайсия һөкүмити вә аммисиниң қоллишини қолға кәлтүрүш үчүн тиришчанлиқ көрситип кәлмәктә. Малайсия ташқи ишлар министири сәйфуддун абдуллаһ илгири уйғур вәкилләр билән көрүшкәндә «биз уйғурларниң вәзийитини йеқиндин көзитиватимиз, йүз бериватқан әһвалларға диққәт қиливатимиз. Буниңдин қаттиқ әндишилиниватимиз,» дегән иди.

Өткән һәптә малайсиядики йигирмидин артуқ һөкүмәтсиз тәшкилат, диний җәмийәтләр бир қисим уйғурлар билән бирликтә паалийәтләрни елип барған. 23-Июл күни малайсиядики тәсири бир қәдәр күчлүк аммиви тәшкилатлардин «ислам учур вә мулазимәт җәмийити» ниң саһибханилиқида «уйғур мәсилисигә көңүл бөлүш вә әмәлий һәрикәт қилиш» тоғрисида юмилақ үстәл йиғини чақирилған. Мәзкур йиғинға уйғурларға вакалитән истанбулдики сабаһиддин заим университетиниң оқутқучиси доктор бурһан сети улуғйол әпәнди билән малайсиядики бир қисим уйғурлар қатнашқан. Улар хитай лагериға соланған өз аилә әзалириниң әһваллирини тонуштуруш арқилиқ уйғур вәзийитини йиғин қатнашқучилириға җанлиқ сүрәтләп бәргән.

Доктор бурһан сети улуғйол әпәнди өзиму йеқинда уруқ-туғқанлиридин 20 кишиниң тутқунда икәнликини ениқлап, иҗтимаий таратқулар вә радийомизни өз ичигә алған бир қисим таратқуларда гуваһлиқ бәргән иди.

Малайсиядики паалийәтлирини ахирлаштуруп түркийәгә қайтип кәлгән бурһан әпәндимниң илгири сүрүшигә қариғанда, мәзкур йиғинға қатнашқан тәшкилат вәкиллири ичидә илгири хитайға барған вә хитайдики бәзи ислам университетлирида зиярәттә болғанларму бар икән. Йиғинда уйғурларниң һазирқи вәзийити вә лагерлар һәққидә мулаһизә елип берилған. Йиғин ахирида малайсияда уйғур мәсилисигә көңүл бөлүштә қандақ әмәлий һәрикәт қилиш вә һәр қайси аммиви вә диний тәшкилатлар уйғурларға көңүл бөлүштә һәмкарлиқини күчәйтиш тоғрисида муһим қарарлар елинған икән.

Йиғиндин кейин малайсиядики асаслиқ аммиви тәшкилатларда зиярәт вә йиғинларға қатнашқан бурһан әпәнди йәнә малайсияниң муавин дөләт рәиси ван әзизә билән көрүшкән. Әзизә ханим бурһан сети әпәндини өз өйидә күтүвалған. У йәнә болғуси баш министир әнвәр ибраһим биләнму көрүшкән вә уйғур мәсилиси һәққидә сөһбәтләшкән. Бурһан әпәнди бу җәрянда уйғур мәсилисиниң малайсияда тонулушқа башлиған вә зор аммиви қоллашқа еришиватқан бир мәсилә икәнликини көп тәрәптин һес қилған. У бу әһвалниң малайсия һөкүмитини уйғур мәсилисидә кәскин бир позитсийә тутушқа үндәйдиғанлиқини билдүрди.

Малайсия ташқи ишлар министирлиқиниң исмини ашкарилашни халимайдиған бир хадиминиң билдүрүшичә, уйғурлар мәсилиси малайсияда илгирики һөкүмәткә тонушлуқ мәсилә болсиму, әмма йеңидин иш йүрүштүрүватқан яш һөкүмәткә нисбәтән бу бир қәдәр йеңи бир мәсилә икән. У малайсиядики юқири қатламдикиләрниң уйғур вәзийитини диққәт билән көзитиватқанлиқини вә хитайға қарита позитсийәсини қандақ оттуриға қоюш тоғрисида издиниватқанлиқини, әмма хәлқ аммисиниң инкасиниң наһайити очуқ вә кәскин болуватқанлиқини билдүрди.

У малайсия ислам ишлири министири муҗаһид йүсүп раваниң хитайдики сәккиз күнлүк зияритидин кейин уйғур дияридики йиғивелиш лагерлирини «кәспий маһарәт мәркизи икән» дегән сөзләрни қилғанлиқини, униң бу сөзигә қарита малайсиядики иҗтимаий таратқуларда тәрәп-тәрәптин қарши инкасларниң йеғип кәткәнликини буниң бир мисали дәп көрсәтти.

Малайсияниң муавин рәиси ван әзизә бурһан әпәндигә өзиниң өткән айда хитайға зиярәткә барғанлиқи, әмма хитай тәрәпниң униң шәрқий түркистанни зиярәт қилиш тәлипини рәт қилғанлиқини ейтқан.

Бурһан әпәндиниң бәргән мәлуматиға қариғанда, малайсиядики 20 дин артуқ тәшкилат вәкиллириниң уйғурларни әмилий һәрикәт билән қоллаш һәққидә алған алған қарарнамиси малайсия дөләт рәисигә, ташқи ишлар министирлиқиға вә малайсиядики һәрқайси тәшкилатларға сунулидикән. Йиғинда уйғурларниң диний вә кишилик һәқ һоқуқлирини капаләткә игә қилишта шәрқий-җәнубий асия дөләтлиридики тәшкилатлар билән һәмкарлишиш тоғрилиқму музакирәләр елип берилған икән. Ундин башқа тайландта қамилип туруватқан уйғурларни қутулдуруш мәсилилириму оттуриға қоюлған икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт